Oleśnica
W
irtembergów

Na poniższym sztychu (o wymiarach 19,5 x 32,5 cm) Mateusza Meriana (1593-1650) z 1648 r., z "Topographia Braunschweig", Szwajcara, autora trzydziestotomowej topografii różnych krajów, szeroko uznawanego za najznakomitszego ilustratora widoków miast w XVII wieku - Oleśnica przedstawia się tu w całej swej okazałości - można podziwiać jej główne budowle. Taką Oleśnicę przejmują Wirtembergowie.

Opis - po kliknięciu na jedno z trzech części szkicu

Ratusz wg F.B. Wernera. Własność BUW

W XVII wieku zabudowa rynku i zapewne w dużej mierze także ulic z niego wybiegających była już najpewniej w całości murowana. Według relacji J. Sinapiusa z XVIII wieku wiadomo, że w pierzei południowej był zarząd księstwa z biblioteką. Przy rynku znajdowały się najbogatsze domy, m.in. Kotulińskich, Pritwitzów i apteka Pod Lwem. W centrum rozległego placu rynkowego stał murowany ratusz z wysoką czworoboczną wieżą, a w części przyrynkowej murowane sklepy, magazyny, kantory i warsztaty rzemieślnicze. W piwnicach kamieniczek przyrynkowych - o których w 1706 r. pisze wspomniany wyżej Sinapius, że "było ich dużo" - warzono piwo, z czego mieszczanie czerpali liczące się dochody. Na rysunku widoczny jest też okazały pręgierz. Gdyby jednak można było oglądać rzeczywiste obrazki z tych lat - okazałoby się, że obraz pokazywany przez rysowników jest zbyt osłodzony. Wirtembergowie przyjmowali miasto po kilkukrotnych okupacjach, ostrzeliwaniu, wymuszaniach okupu, pożarach, grabieży, pomorach, mordach, gwałtach i innych nieszczęściach, których trzydziestoletnia wojna obdzielała wiele miast, w tym i Oleśnicę.

 

Maria Elżbieta Podiebrad - żona Sylwiusza Nimrode
Książę w stroju francuskim. Obraz ten, być może, był umieszczony w zamku oleśnickim w sali jadalnej

 

Sylwiusz Nimrode
Po wygaśnięciu linii Podiebradów cesarz austriacki Ferdynand III potraktował księstwo oleśnickie jako wygasłe lenno. Dążąc do centralizacji państwa, zamierzał je przyłączyć do korony. Po petraktacjach zmienił zdanie i księstwo dostaje się, jako lenno Sylwiuszowi Nimrode przedstawicielowi dynastii wirtemberskiej (z linii Würtemberg-Weiltingen, jej ubogiej odnogi - julijskiej) - jako wiano żony Elżbiety Marii - córki zmarłego Karola Fryderyka Podiebrada (z prawej). Genealogia Wirtembergów. Z lewej podobizna Sylwiusza zamieszczona przez M. Meriana w dziele Theatrum Europaeum.

19 stycznia 1649 r. uzyskał oficjalny dyplom nadawczy i 26 stycznia 1649 r. książę Sylwiusz Nimrod i księżna Elżbieta Maria przyjęli od ludności akt homagialny (zobowiązanie do poddaństwa) i tak rozpoczęło się panowanie nowej dynastii, nazywanej pierwszą linią śląską, linią oleśnicką lub rzadziej julijską. Z tego związku urodziły się dwie córki i 5 synów.

Tytulatura książąt: Herzog in Würtemberg und Teck, auch in Schlesien zu Oels, Graf zu Mompelgart, Herr zu Heydenheim, Sternberg und Miedzibor (Książę wirtemberski, Tecku, na śląsku oleśnicki, bierutowski hrabia Mompelgardu, dynasta Heidenheimu i Międzyborza) - Herby Wirtembergów z linii oleśnickiej.

Czas rządów pierwszych książąt wirtemberskich zaznaczył się korzystnie w rozwoju Oleśnicy. Byli to ludzie o dużej kulturze, także muzycznej (grali na instrumentach muzycznych), wykształceni, bywali w świecie i idący z duchem postępu. Książę chętnie przebywał wśród uczonych mężów oraz osób artystycznie uzdolnionych, z którymi prowadził dysputy. Wśród szlachty cieszył się poważaniem, że względu na kultywowanie tradycji szermierczych, strzeleckich, jeździeckich oraz polowań. Książę posługiwał się biegle j. francuskim, przeszczepiał na śląski grunt obyczaje dworu francuskiego, w tym modę (ilustracja z prawej) i francuskie wina. Także te negatywne - przepych i rozrzutność.

W księstwie oleśnickim język niemiecki rozbrzmiewał obok polskiego, czeskiego, słowackiego i serbołużyckiego. I chociaż Polacy ulegali germanizacji - we wschodnich częściach księstwa podtrzymywali język i tradycje. Z tego względu książę Sylwiusz Nimrod uczył się nawet j. polskiego. Nauczycielem jego był Jerzy Bock, polski pastor, któremu uroczyście nadał tytuł jego nauczyciela. W tym czasie lekarzem Sylwiusza Nimroda był przyszły wielki poeta śląski i niemiecki - noszący potem pseudonim Angelus Silesius. Na dworze księcia, w fraucymerze jego żony, przebywała w tym czasie także poetka Elisabeth von Senitz (1629 - 1679), zaliczana potem do grupy "uczonych kobiet" niemieckiego baroku.

W mieście po zakończeniu wojny trzydziestoletniej pozostało jedynie ok. 50% mieszkańców. Wiele budynków było zburzonych lub uszkodzonych, a mieszkańcy ograbieni. Na traktach grasowały bandy, z którymi książę rozpoczął bezwzględną walkę. Przykładem tego było ujęcie w 1654 r. i przykładne ukaranie przez sąd M. Hedloffa. Arkebuz Hedloffa trafił do Kunstkammery na zamku oleśnickim.

Książę Sylwiusz rozpoczynał swoje rządy w trudnym okresie. Jednak w czasie swojego panowania (1649-1664) przyczynił się do odnowienia miasta oraz wzrostu jego gospodarczego dobrobytu. Potwierdził miastu w 1650 r. przywilej wyszynku piwa w okolicznych 46 wsiach, czym przyczyniał się do poprawy stanu kasy miejskiej. W 1652 r. odbudował Bramę bydlęcą i w niej umieścił płaskorzeźbę z herbem Wirtembergów, która obecnie znajduje się w zamku książęcym. Wprowadził (wydał instrukcję w postaci książki) o porządku ogniowym, czyli bezpieczeństwie przeciwpożarowym. Odnowił dzisiejszą Bramę wrocławską. Rozpoczął przebudowę wnętrz zamku w stylu baroku, dążąc do przekształcenia go z budowli obronnej w pałac. W tym celu usunął w 1662 r. poza zamek m.in. stajnie i ujeżdżalnię, które umieścił poza fosą zamkową. W 1664 r. polecił odrestaurować ratusz. Istniejący przed wojną trzydziestoletnią kościółek św. Wawrzyńca, spalony przez Szwedów, nie został już odbudowany. Spalony kościół św. Mikołaja istniejący przed bramą Trzebnicką został odbudowany (1652 r.) na koszt wsi Spalice, Smardzów i Dąbrowa. Zapewne przy nim znajdował się szpital. Nie wiadomo kto i gdzie wybudował salę do gry w kręgle (balową?), o której istnieniu wspomina J. Sinapius.

Swoje władanie księstwem uświetnił w czerwcu 1659 roku wybiciem złotego owalnego medalu o wadze 7,5 dukata (awers z lewej), wykonanego wg projektu wrocławskiego złotnika D. Vogt. Napis na nim wymienia tytulaturę księcia.

Zreformował szkolnictwo i przeprowadził w księstwie gruntowne reformy kościelne - wydał w 1664 r. konstytucję kościelną licząca 22 punkty. W niej pkt. 2 brzmi "W całym księstwie, przy każdym kościele, ma być powołana szkoła. W szkołach tych mają uczyć odpowiedni ludzie. (...). Wszystkie dzieci, które ukończyły sześć lat mają obowiązek chodzić do szkoły. Obowiązkowa przerwa w nauce ma być w okresie żniw. Prowadzący szkołę (Schulhalter) ma prawo pobierania opłaty za udzielane lekcje". Postanowiono, że dzieci w wieku 6 do 9 lat, zobowiązane są do uczęszczania do szkoły elementarnej (W 100 lat później taki przymus wprowadzono w całych Prusach). Ale prawo to było nieskuteczne, gdyż rodzice nie posyłali dzieci do szkół. Dopiero po roku 1683 sytuacja uległa zmianie.

Ponadto kazał wydać w 1664 r. Agendę opracowaną jeszcze za czasów Karola II (1593 r.). Zawierała ona w dziesięciu rozdziałach modlitwy i formuły odmawiane w czasie komunii, ślubów, nawiedzania chorych, małżeństw, chrztu i niektórych świąt. Ponadto w rozdziałach V i VI znajdowały się przepisy administracyjne kościoła oleśnickiego. Cztery 4 lata później ukazał się jej polski przekład J. Bocka "Agenda to jest Porządek kościołów Ewanjelickich Księstwa Oleśnickiego". Pojawiają się opinie, że polski przekład także pojawił się w 1664 r.

Sylviusz Nimrod, założył w roku 1652 Zakon Trupiej Czaszki. Rycerze nowego zakonu (składającego się początkowo z członków rodziny i przyjaciół) mieli poświęcić się "badaniu tajemnic Boga i natury" i kontemplacji nad celem życia zgodnie z maksymą "Vanitas vanitatum". Członkowie zakonu nosili order w kształcie krzyża, z dodanym symbolem trupiej czaszki, zawieszany na szyi na czarnej szarfie, a na codzień na lewej ręce pierścień z trupią czaszką. Po śmierci księcia zakon zaprzestał działalności. Trwały bezskuteczne próby jego wskrzeszenia przez wnuczkę w 1709 r.). Ok. 1807-1809 r. książę oleśnicki Wilhelm Brunszwicki (Czarny Książę) kontynuując cząstkowo działalność zakonu, przyjął trupią czaszkę jako emblemat tworzonego przez siebie oddziału wojskowego do walki z Napoleonem.

Książę był również znawcą sztuki artyleryjsko-rakietowej i interesował się pirotechnicznymi eksperymentami. Wydał książkę "Feuerwerk". - (Sylvius Nimrod, Herzog von Württemberg u. Oels). Unterschiedene neue Arten von Künstlichem Fewerwerck, neben Kurzem begrief undt anleitung zu der Artillerie. Oels, (J. Seyffert), 1657. W książce opisano m.in. race świetlne z dodatkowymi silnikami, dwu i trzystopniowe. Książę nazywa siebie wydawcą, ale sądzi się, że był jej autorem. Prace te kontynuował jego syn Chrystian Ulryk, wdrażając pokazane w książce projekty w pokazach ogni sztucznych na uroczystościach rodzinnych (przykład).

W 1668 r. wydano podstawowy podręcznik dla uczniów elementarnych szkół ewangelickich księstwa oleśnickiego "Teutsches Lesebuechlein fuer die Schulen in Fuerstentum Oels" (Mała niemiecka czytanka dla szkół księstwa oleśnickiego). Książę Sylwiusz zmarł przedwcześnie 26 kwietnia 1664 roku w Brzezince. Pozostawił księstwo liczące ok. 1700 km kwadratowych i ok. 70 tys. mieszkańców. Z prawej podobizna księcia w okresie przed śmiercią. Opis konduktu żałobnego z Brzezinki do Oleśnicy wiele mówi o szlachcie oleśnickiej, zajmowanych przez nich funkcjach w księstwie i miejscach zamieszkania.

Wdowie rządy Marii Elżbiety i podział księstwa
Po śmierci męża Elżbieta Maria objęła rządy opiekuńcze (przy udziale księcia Chrystiana z Brzegu i hrabiego Augusta z Legnicy) w imieniu małoletnich synów. Potem, ze względu na kłótnie synów - 22 sierpnia 1673 roku wdowa i jej synowie Sylwiusz Fryderyk, Chrystian Ulryk i Juliusz Zygmunt podzielili księstwo. Oleśnicę przyjął Sylwiusz Fryderyk, Bierutów - Chrystian Ulryk, a dzielnicę trzebnicką - Juliusz Zygmunt z siedzibą w Dobroszycach, zwanym później Juliusburgiem (książeta wirtemberscy chcą odzyskać patronat nad kościołem św. Piotra i Pawła w Trzebnicy. Elżbieta Maria nawet użyła siły wojskowej. Potem trwały próby uzyskania wpływu na mianowanie duchownych, wizytowania i kontrolowania ksiąg kościelnych).

Elżbieta Maria zakłada w 1673 r. Fideikomis na księstwie oleśnickim Wirtembergów, zatwierdzony przez cesarza w 1675 r. Czyli księstwo posiadało swoje własne prawa dotyczące dziedziczenia, m.in. uniemożliwiające sprzedaż jednej z dzielnic w obce ręce. Podział księstwa na trzy dzielnice zatwierdził cesarz dopiero 3 kwietnia 1686 r., po śmierci matki. Problemy z podziałem księstwa po śmierci Sylwiusza opisane zostały przez J.A. Pyzika. Należy nadmienić, że po 1675 r. na Śląsku habsburgskim istniało tylko jedne księstwo - oleśnickie, Wirtembergowie byli jedynym panującym rodem książęcym.

Na rok przed podziałem księstwa Sylwiusz Fryderyk i Chrystian Ulryk zatrudniają, jako nadwornego medaliera Jana Neidhardta, który zaczyna swoją działalność wybijając w 1672 roku medale poświęcone ślubom obu książąt. W latach 1668 -1670 Radcą Dworu u Elżbiety Marii był Daniel Caspar von Lohenstein (1635 - 1683), już znany wówczas śląski poeta, dramatopisarz i prozaik. W latach 1657-1672 gra na organach w kościele zamkowym i komponuje Johann Kessel [21], którego kompozycje są ciągle wydawane i odtwarzane. W 1672 drukarnia oleśnicka Güntzela i Wätzolda wydała w czterech księgach jego utwory (pięciogłosowe sonaty i canzony oraz trzygłosowe tańce).

Poniżej z podobizna Sylwiusza Fryderyka z monety 6-cio krajcarowej z 1674 r., Chrystiana Ulryka z monety 1. talarowej z 1681 roku i Juliusza Zygmunta z monety 1. talarowej z 1684 r.

Sylwiusz Fryderyk
Chrystian Ulryk
Juliusz Zygmunt

W 1670 r. w okresie regencji Marii Elżbiety, za wstawiennictwem synów, znalazły się pieniądze na budowę Domu Komediowego, pierwszego teatru Oleśnicy i jednego z pierwszych teatrów śląskich - mieszczącego się po wschodniej stronie zamku, w mieście, obok fosy zamkowej. Pierwszym potwierdzonym źródłowo widowiskiem była sztuka pt. Recreation oder Lustspiel von der edelsten Konigin aller Tugenden, der Gedult. Niektóre ze sztuk drukowano w oficynie oleśnickiej.

Od 1684 r. Oleśnica staje się punktem przystankowym (stacja z jednym poczmistrzem) karety pocztowej na trasie Wrocław - Warszawa. Kareta kursuje dwa razy w tygodniu.

Sylwiusz Fryderyk
Sylwiusz Fryderyk był jednym z największych mecenasów kultury. Uchodził za wielbiciela sztuk pięknych, teatru i muzyki. W 1677 roku jest wzmiankowany jako członek Palmorden - stowarzyszenia, które stawiało sobie za cel podniesienia statusu niemieckiej literatury, ujednolicenia i kultywowanie piękna języka niemieckiego (zamiast łaciny) i propagowanie cnót patriotycznych. Był również muzykiem grającym na violi da gamba (instrument o kształcie zbliżonym do dzisiejszej wiolonczeli) podczas dworskich uroczystości rodzinnych. Np. z okazji imienin żony - księżnej Eleonory Karoliny (Charlotty) w dniu 11 VII 1687 roku zaprezentowano symfonię, w której książę wystąpił jako wykonawca, grając na tym instrumencie.

Książę nie stronił od życia politycznego - często reprezentował cesarza przy przyjmowaniu wysokich urzędników oraz przewodniczył posiedzeniom sejmowym. Książę dbał o wykształcenie dzieci księstwa oleśnickiego - w 1683 r. wydał "Książęcy oleśnicki statut niemieckich szkół miejskich i wiejskich" ("Fürstlich Oelsnische deutsche Stadt und Land schulordnung"), wprowadzający obowiązek nauki szkolnej (przymus szkolny) oraz katalog szkolny, a więc wykaz obowiązujących podręczników. Statut ten ujmował w sześciu punktach obowiązki: rodziców, proboszczów i inspektorów szkolnych, władz i posiadaczy ziemskich, nauczycieli, uczniów, szkoły wobec uczniów porzucających naukę. Wspomniany przymus szkolny dotyczył wszystkich dzieci od szóstego do dziewiątego roku życia, a osiągany był groźbą w postaci kary pieniężnej w wysokości od 6 ówczesnych groszy do pół talara.

Księżna Eleonora Karolina (z prawej) w 1676 r. zakupuje Twardogórę za 34 500 talarów od Zygmunta Krockwitza. Rządy jej w Twardogórze trwały 36 lat (do 1712 roku) i były to dla tego miasta najświetniejsze lata. Mieszkała w nim od 1685 roku w wybudowanym wcześniej dla siebie barokowym pałacu (wg F.B. Wernera), którego budowniczym był ackner Christoph (*16.3.1663 Jawor +2.4.1741 Wrocław).

Książęta otaczali opieką wdowy po nauczycielach i kaznodziejach. Sylwiusz Fryderyk ufundował dla nich w 1683 r. - tzw. Dom Wdów, istniejący do dzisiaj (zdjęcie z lewej). Był jednym z wyższych murowanych budynków w mieście i pokazywany na starych widokach miasta (m.in. przez F.B. Wernera). On też w 1682 r. nadaje kaplicy pogrzebowej przed Bramą oławską - wezwanie św. Anny. W 1686 r. na zamówienie pary książęcej powstał piękny barokowy prospekt organowy w Kościele Zamkowym, cieszący swoim pięknem miłośników muzyki organowej do obecnych czasów. Pamiątką po mecenasach są ich herby umieszczone na zwieńczeniu prospektu. Również na tylnej stronie obrazu ołtarzowego znajduje się napis Sil Dux Wirt Oels (Sylwiusz książę wirtemberski Oels).

W 17 marca 1686 umiera Elżbieta Maria Podiebrad - nestorka pierwszej śląskiej linii Wirtembergów. Z tej okazji wydano monety talarowe. Miała wspaniały pogrzeb, zachowały się, wydawane w drukarni oleśnickiej - mowy pogrzebowe. Książe zmarł w 1697 r.

Chrystian Ulryk
Chrystian Ulryk rządził w bierutowskiej części księstwa przez 24 lata. I był to dobry okres dla Bierutowa. Zanim do tego doszło uzyskał dobre wykształcenie. Ukończył Gymnasium Illustre w Tybindze, potem kontynuował naukę w Lejdzie i Hadze.

Podobnie jak ojciec, Chrystian Ulryk był mecenasem nauki i sztuki. Zgromadził dużą bibliotekę, zbierał monety, rzadkie kamienie, muszle, obrazy holenderskie i inne (w tym embriony w spirytusie), założył nawet laboratorium fizyczno-chemiczne, w którym eksperymentował. Inicjował i prowadził prace budowlane - m.in. rozpoczął rozbudowę zamku bierutowskiego (widok z prawej). Dwupiętrową budowlę podniósł o jedno piętro i dobudował do dwóch skrzydeł odkryte galerie umożliwiające łatwiejszy dostęp do komnat zamkowych. W skrzydle południowym umieszczono m.in. bibliotekę, o którą książę dbał i ciągle uzupełniał jej zbiory.

On najpewniej udostojnił herb Bierutowa trzymaczem w postaci anioła, oddając tym samym miasto pod opiekę boską.

Ogrodnikiem u księcia był Georg Herbst, który napisał poradnik ogrodniczy liczący ponad 400 stron pt. Der Schlesischen Gärtners lustiger Spaziergang, wydany w 1692 r. w drukarni oleśnickiej. W oparciu o współpracę z ogrodnikiem, książęcą inicjatywę oraz własną pracę (!) powstały w Bierutowie dwa ogrody - przyzamkowy oraz większy - książęcy poza murami miasta.

 
Zamek w Bierutowie w połowie XVIII w. wg F.B. Wernera. Własność BUW
Ogród książęcy przy zamku bierutowskim w połowie XVIII w. Wg wg F.B. Wernera. Własność BUW

Książę, tak jak jego bracia wspierał bractwa strzeleckie, ale Chrystian Ulryk w młodości czynnie uczestniczył w strzelaniu "do kura" i wygrywał, czego nie omieszkał zaznaczyć w wybitym medalu. Był także, jak jego ojciec, znawcą sztuki "Fajerwerków". W tej dziedzinie był specjalistą, prowadził badania, a wyniki realizował w praktyce. Przywiązywał wagę do dworskiej reprezentacji i nie szczędził pieniędzy na wystawne ceremonie. Dlatego nie jest dziwne, że wystrzelił w powietrze setki kilogramów prochu, wyrzucając przy okazji w powietrze tysiące talarów, mogących iść na rozwój księstwa. Nie szczędził też pieniędzy na wybijanie medali, którymi obdarowywał rodzinę, innych książąt, dworzan i gości. Za jego czasów w Bierutowie istnieje mennica książęca (1680-1699), w której mincerzem był J. Neidhardt (jego syn, bardziej znany niż ojciec, Johann Georg urodzony w Bierutowie w 1680 r. zm. 1739 w Królewcu, to przyszły znany organista, kompozytor i teoretyk muzyki. Po studiach na krótko wraca do Bierutowa).

Książę 4-krotnie zawierał związki małżeńskie, gdyż kolejne trzy żony umierały zbyt szybko (8-10-5 lat) i nie dawały "bezpiecznej ilości następców" (zdrowych chłopców). Przy okazji małżonki wnosiły mu znaczne, ale zawsze za małe posagi. Uroczystościom zaślubin książę poświęcał każdorazowo medal - prezentowany niżej.

Anna Elżbieta, Ślub 13.03.1672. zgon 1680 r.
Sybilla Maria. Ślub 27.10.1683.
Zgon 1693 r.
Zofia Wilhelmina. Ślub 7.12.1693. Zgon 1698 r.
Zofia. Ślub 6.12.1700.
Zgon 1738 r.

Anna Elżbieta jako pierwsza żona i obarczona traumą zgonu pięciorga dzieci, doczekała się medalu pośmiertnego oraz ustanowienia stypendium dla biednych dzieci szkoły książęcej. "Stypendystów" nazywano "dziećmi Elżbiety". Po śmierci pierwszego z dzieci (1674 r.) książę przygotował kryptę "podiebradską" w kościele parafialnym w Bierutowie dla pochówków wirtemberskich i na wejściu do niej, położył nową kamienną płytę grobową. Na niej naniesiono nowy napis wspominający kryptę, jako miejsce spoczynku książąt ziębickich, oleśnickich i bierutowskich oraz nazwisko fundatora.

Pałac w Sybillienort (ob.Szczodre)w połowie XVIII w. wg F.B. Wernera. Własność BUW

Na przyjazd drugiej żony Sybilli Marii, księżniczki saksońsko-merseburskiej, do Bierutowa 10 czerwca 1684 r. książe urządził kosztowne Fajerwerki. Zatem w kupił w 1685 roku, za 2500 talarów posiadłość Neudorf pod Oleśnicą. Tam wybudował wspaniały pałac w stylu renesansowym (widok z lewej wg. F.B. Wernera). Budowlę otoczono pięknym ogrodem z fosą, po której pływały łódki. Był to pierwszy ogród na Śląsku w stylu francuskim. Pałac wraz z wioską Neudorf podarował swej żonie Sybilli i na jej cześć posiadłość została później nazwana Sybillienort. Nazwy tej użyto po raz pierwszy w oficjalnym dokumencie z 25 II 1693 roku. Pałac stał się letnią rezydencją Sybilli Marii, ale w nim przebywała rzadko; głównie jeździła leczyć się "do wód" i odwiedzała zaprzyjaźnione dwory książęce. Zachowała się w Szczodrem płyta najprawdopodobniej związana tym okresem (widnieją na niej zapewne litery C V i SM).

Książę Chrystian Ulryk lubił kosztowne i wyszukane rozrywki, w czym dorównywała mu jego żona. Dlatego prędko zaczęło mu brakować pieniędzy. Postanowił temu zaradzić poprzez poznanie tajemnicy wytapiania złota. Całymi dniami w Bierutowie przeprowadzał bez powodzenia żmudne i kosztowne doświadczenia.

Po śmierci Sybilli w 1693 r. książę żenił się jeszcze dwukrotnie, co jednak nie poprawiało jego sytuacji materialnej. Bywało, że nie miał nawet pieniędzy na opłacenie służby pałacowej. Dwie pierwsze żony urodziły mu po 7 dzieci. Z pierwszego małżeństwa przeżyły dwie córki. Z drugiego - dwóch synów - Karol Fryderyk i Chrystian Ulryk II. Różnym zdarzeniom związanym z urodzinami chłopców, ślubom córek lub nawet powrotowi synów z uniwersytetu Viadrina - książę nakazał wybijać medal. Dla trzeciej żony Zofii Wilhelminy (tylko urodziła jedno dziecko, z czwartą żoną - Zofią, nie mieli dzieci) także wybudował rezydencję, którą na jej cześć nazwano Wilhelminenort ob. Brzozowiec. Uhonorował ją też pośmiertnie jednym z najbogatszych i najładnieszych sarkofagów.

Dla Oleśnicy najbardziej znaną decyzją księcia było wybudowanie w 1700 roku kaplicy i krypty wirtemberskiej. Po jego śmierci w 1704 roku, syn Karol Fryderyk (Karl Friedrich) był zmuszony oddać w dzierżawę mocno zadłużone dobra w Szczodrem wraz z pałacem.

Po bezpotomnej śmierci Sylwiusza Fryderyka w 1697 r. doszło do pierwszej reorganizacji przyjętego podziału księstwa. Chrystian Ulryk zgodnie z testamentem ojca, przejął rok później Oleśnicę. Natomiast Bierutów przejął Karol (podobizna z prawej) - syn Juliusza Zygmunta, dopiero w 1704 r. Część dobroszycką rozdzielono pomiędzy oleśnicką i bierutowską.

Chrystian Ulryk po objęciu Oleśnicy, przeniósł do zamku swoje zbiory, które uzupełniły muzeum zamkowe w Oleśnicy, wspominanym już w 1793 r. w "Przewodniku dla podróżujących po Europie" (j. francuski) Augusta Ottokara Reicharda. W roku 1698 zatrudnił L. D. Hermanna, późniejszego znanego badacza przyrody, autora Maslographii, na stanowisko adiunkta ministerialnego księstwa oleśnickiego. Książe wykazywał także talenty wojskowe. W 1701-1704 r. W literaturze dotyczącej wojny północnej wspomina się o wojsku książąt wirtembersko-oleśnickich walczących na terenie Danii. Dowodził nimi początkowo Chrystian Ulryk, a potem małoletni Karol Fryderyk. Wojska te liczyły 2000-2300 żołnierzy (dragoni i piechota).

Dla czwartej żony, księżniczki Zofii, Chrystian Ulryk już nie buduje pałacu, lecz w 1702 r. kontynuje na znacznie większą skalę przekształcenie zamku w pałac. Część pomieszczeń odnowiono w modnym ówcześnie stylu barokowym. Sufity niektórych sal ozdobiono dekoracją stiukową, stropami i malowidłami. Z okresu tego zachowały się tylko stropy pokryte dekoracją stiukową w trzech salach na pierwszym piętrze południowego skrzydła np. Herakles i centaur Nessos porywający Dejanirę. W jednej z sal umieszczono kominek, nad którym umieszczono medalion przedstawiający księżnę Zofię - ostatnią żonę księcia. Z barokizacją komnat wiążą się również niewielkie przebudowy. M.in. przebudowano i stworzono jedno duże pomieszczenia na II piętrze skrzydła wschodniego, w którym powiększono okna dla lepszego oświetlenia wnętrza. W nim odbywały się również różne uroczystości rodziny książęcej i przyjmowano uroczyście ważnych gości. Dla powiększenia znaczenia sali, zawieszono na ścianach duże obrazy (pełnopostaciowe), na których przedstawiono przodków Wirtembergów (zapewne pokazany wyżej pełnopostaciowy obraz Sylwiusza Nimroda pochodzi z tego zestawu). Pełniła ona także rolę sali jadalnej i teatralnej. Po stronie południowej zamku wybudowano również budynek oranżerii i założono ogród (Lustkunst - zapewne w stylu francuskim) - podobny do tego w Szczodrem).

Książęta otaczali w dalszym ciągu opieką szkolnictwo. Gimnazjum założone przez Karola II Podiebrada rozwinął Sylwiusz Fryderyk - w 1682 r. gimazjum zostaje wyremontowane, dodano jedną klasę i wyposażono. Christian Ulryk nakazał uprawianie nowych kierunków (taniec, fechtunek, jazda konna). W wydawanych rozporządzeniach bardzo wiele miejsca poświęcano funkcjonowaniu szkół. Wznowiona w XVI wieku działalność wydawnicza osiąga w II poł. XVII wieku szczytowy rozwój. Istnieje zatem w Oleśnicy budynek drukarni. Tu drukowano m.in. szereg cennych druków w języku polskim m. in. M. Dobrackiego "Wydworny polityk" z 1644 r. (nauka dobrego wychowania), "Szpiżarnia duszna" z 1671 r., podręcznik dla Niemców do nauki języka polskiego - "Polnische Teutsch erklaerte Sprachkunst" z 1669 r. Adam Gdacjusz, pastor z Kluczborka, w 1687 r. drukuje w Oleśnicy "Dyszkurs o dobrych uczynkach". O zapotrzebowaniu na polskie książki do modlitwy świadczy wydana w 1687 r. książka Kaspra Neumanna - "Treść wszystkich modlenia się sposobów... z niemieckiego na polski przeniesiona przez Jana Ernesti". Także w tym okresie przybywa do Oleśnicy (1692 r.) - Jan Sinapius. Objął on stanowisko bibliotekarza w książęcym gimnazjum, a potem prorektora szkoły. W 1700 r. awansował do godności rektora i jednocześnie został nauczycielem synów książęcych - Karola Fryderyka (10. letniego) i Christiana Ulryka II (9. latka), którzy niedługo potem udali się do Frankfurtu nad Odrą i studiowali na Uniwersytecie Viadrina. Jednocześnie Sinapius opracował i przygotował do druku Olsnographię - podstawowe dzieło o historii Oleśnicy. Tu także przygotował znane heraldykom dwutomowe dzieło o genealogii i heraldyce szlachty śląskiej. Ponadto w Oleśnicy i księstwie przebywa wielu nieprzeciętnych ludzi, w tym wielu Słowaków.

W 1693 r. na Śląsku występuje plaga szarańczy, a rok później ceny żywności znacznie wzrastają. Pojawia się drożyzna. Fakt istnienia w Oleśnicy prężnego środowiska intelektualnego uzewnętrznił się również w powstaniu czasopisma regionalnego, jednego z pierwszych na Śląsku. W 1712 r. poczęto tu wydawać "Miscellanea litteraria de quibusdam ineditis historiae Silesiae scriptoribus ac operibus specimen". W 1700 r. podjęto renowację domu komediowego.

Kontynuowała działalność mennica książęca przy ul. Rycerskiej. Projektantami medali, monet obiegowych i okolicznościowych byli w niej m.in. Jan Neidhardt i Samuel Pfahler. Niżej medal, którego awers wykonał J. Neidhardt, rewers S. Pfahler. Wydano wiele medali i monet.

Awers - książe Sylwiusz Fryderyk - medalier Jan Neidhard (IN). Rewers - herb księstwa wirtembersko-oleśnickiego - medalier Samuel Pfahler (SP) (więcej)

Po wojnie trzydziestoletniej następuje rozwój cechów. W tym okresie największym i najbogatszym był cech rzeźników; nie było jednak rzeźni miejskiej, każdy rzeźnik u siebie prowadził ubój. Liczny cech piekarzy ma w 1652 r. zatargi z Radą Miejską. Rada stara się ukrócić ich samowolę, zarzucając, że w czasie głodu po wojnie trzydziestoletniej podwyższali dwa razy cenę chleba i wykupywali mąkę w młynach oleśnickich. Liczny był również cech krawców; w 1672 r. dali oni pieniądze na naprawę dachu dzwonnicy kościoła parafialnego. O cechu tkaczy wiadomo, że miał 22 członków. W XVII w. zaczęła się też już zwiększać liczba szewców w mieście.

W 1700 r. było 51 sukienników, 35 rzeźników, 27 szewców, 23 krawców, 22 wytwórców płótna lnianego (tkaczy), 17 piekarzy, 11 kuśnierzy, 10 bednarzy, 9 powroźników, 9 stolarzy, 8 tokarzy, 7 szmuklerzy, 7 białoskórników, 7 rękawiczników, 6 kowali, 5 igielników, 4 grzebieniarzy, 4 mydlarzy, 3 rusznikarzy, 3 fryzjerów, 3 introligatorów, 3 rymarzy, 3 kapeluszników, 3 murarzy, 3 gwoździarzy, 3 perukarzy, 3 garbarzy, 3 siodlarzy, 3 garncarzy, 3 cieśli, 2 tkaczy adamaszku, 2 szklarzy, 2 krochmalników, 2 kotlarzy, 2 nożowników, 2 ślusarzy, 2 postrzygaczy płótna, i po jednym aptekarzu, łaziebniku, drukarzu, farbiarzu, wytwórcy grzebieni tkackich, blacharzu, guzikarzu, koszykarzu, muzykancie, drukarzu na płótnie, kopyciarzu, malarzu, młynarzu, piernikarzu, kołodzieju, kominiarzu, ostrogarzu, brukarzu, zegarmistrzu, ceglarzu, cynowniku i cukierniku. Świadczy to, że przewagę osiąga wytwórstwo sukiennicze i obuwnicze. Znanym architektem, budowniczym i stolarzem był w tym czasie Gottfried Hoffmann, który znany był z budowy kościoła łaski św. Krzyża w Miliczu (1707-1714 r.). Znani z wysokiego poziomu konstrukcji zegarów m.in. wiezowych byli zegarmistrzowie Kulbowie działający na przełomie XVIII-XIX w. Wykonali zegar wieżowy dla kościołów w Wąsoszu i Sycowie. Także i cynownicy wykazywali się wysokim kunstem swoich wyrobów.

W mieście w każdy poniedziałek (wg. F. Zimmermanna - w soboty) odbywa się targ (w godzinach rannych mają prawo sprzedawać tylko Oleśniczanie, później przyjezdni) i cztery razy w roku wielkie jarmarki. Jarmarki odbywają się w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu, na Zielone Świątki (7 niedziela i poniedziałek po Wielkanocy), na św. Idziego (1 września) i św. Marcina (11 listopada).Mieszczanie w 1690 r wyremontowali strzelnicę znajdująca się przed Bramą Mariacką, widoczną na sztychu M. Meriana. W 1703 r. książę Chrystian Ulryk funduje ołtarz wraz z amboną i lożę książęcą w kościele NMP i św. Jerzego.

Karol Fryderyk
Chrystian Ulryk zmarł w 1704 r. Jego następcą został syn - Karol Fryderyk, który mógł przejąć księstwo w 1707 roku, tj. po osiągnięciu pełnoletności. Wcześniej Karol Fryderyk (10. letni) i jego brat Christian Ulryk II, o rok młodszy, pobierali nauki u Jana Sinapiusa przez okres 1,5 roku. Niedługo potem bracia udali się do Frankfurtu nad Odrą i "studiowali" na Uniwersytecie Viadrina. Karol Fryderyk był na semestrze zimowym 1704/1705 rektorem, czyli studentem wybranym przez innych studentów. Istnieje ilustracja z której wynika, że i młodszy brat także cieszył się szacunkiem wsród braci studenckiej i również był w którymś semestrze rektorem. Jednocześnie istnieją informacje świadczące o tym, że Karol Fryderyk był w latach 1701-1704 r. wymieniany jako dowódca oddziałów wojskowych z księstwa wirtembersko-oleśnickiego w trakcie wojny północnej na terenie Danii. Po objęciu księstwa przez Karola Fryderyka - jego młodszy brat - być może zgodnie z testamentem ojca - zamieszkał w pałacu w Brzozowcu (Wilhelminenort). Tam rodziły się jego dzieci m.in. przyszły książę oleśnicki C.Ch. Erdmann.

W 1709 roku Karol Fryderyk poślubił w Stuttgarcie Julianę Sybillę Karolinę, córką Fryderyka Ferdynanda, który był ostatnim męskim potomkiem linii Wirtembergów z Weiltingen. W ten sposób próbował uzyskać prawa do Weiltingen (należy przypomnieć, że Sylwiusz Nimrod - prekursor linii oleśnickiej był synem Juliusza Fryderyka - władcy tegoż księstwa. Także on był przodkiem Sybilli Karoliny. Czyli Karol i Sybilla pozostawali w bliskim stopniu pokrewieństwa. Może za tą przyczyną nie doczekali się dzieci?). Prawa te jednak przyznane Wirtembergom ze Stuttgartu (głównej linii), z którymi książę utrzymywał dobre kontakty. Zwłaszcza w latach 1738-1744, kiedy był regentem (administratorem) tego księstwa i opiekunem małoletniego księcia Karola Eugeniusza.

Karol Fryderyk na sztychu Chrystiana Wincklera z ok. 1740 r.

Do rozwoju szkolnictwa oleśnickiego przyczyniła się też fundacja Joachima Wacława von Kospotha, generała wojsk saskich (i polskich). Funkcjonowała ona jeszcze w XX w.

W 1706 r. wielka wichura niszczy w mieście wiele budynków, uszkadza wieże kościelne i powala ok. 20 tys. drzew w lasach księstwa. W 1706 r. Oleśnica staje się punktem pocztowym dla linii dyliżansowej Drezno-Warszawa. Do jej obsługi musiała powstać poczta, łączącą w sobie urząd i zajazd ze stajnią dla wymiany koni. Wtedy też książę zleca wykonanie Danielowi Sinapiusowi wykonanie mapy księstwa oleśnickiego. Pierwsze jej wydanie pojawia się w 1712 r. Na zamówienie księcia powstaje w 1708 r. nowy ołtarz w kościele zamkowym.

W 1709 r. zawleczono (prawdopodobnie za sprawą handlarzy bydłem) do Oleśnicy dżumę, na którą w mieście umiera 1565 osób, a w okolicznych wsiach ok. 1695 osób. Oleśnica i jej okolice zostają otoczone wojskowym kordonem sanitarnym. Książę Karol Fryderyk w raz z rodziną chroni się w pałacyku Willhelminort (Brzozowiec). W historii Międzyborza podano, że dżuma trwała jeszcze w 1710-1711 roku.

Portret księcia z herbem księstwa, panoramą Oleśnicy i kościołami w Trzebnicy znajduje się na plafonie schodów cesarskich na Uniwersytecie Wrocławskim). Może prawdą jest, że wspierał szkolnictwo wyższe? Wiadomo, że dbał o wykształcenie młodzieży Oleśnicy i księstwa wydając w 1711 r. rozporządzenie w tej sprawie. Pomiędzy 1720-1727 na skutek stacjonowania wojsk austriackich następuje początek rekatolizacji Oleśnicy. Za bramą Mariańską wybudowano małą kaplicę katolicką dla żołnierzy. Karol Fryderyk był niechętny katolizacji Oleśnicy i przeciwdziałał budowie kościoła katolickiego. Nie wiadomo, jaki wpływ na rekatolizację Oleśnicy (i okolic) miał brat księcia Christian Ulryk II, który w 1723 r. przeszedł w Rzymie na katolicyzm. Może z tej racji m.in. przydano mu łatkę awanturnika.

Także w strukturze przestrzennej miasta zachodzą istotne zmiany. 21 kwietnia 1730 r. wybucha olbrzymi pożar, który strawił miasto oszczędzając jedynie zamek, kościół parafialny św. Jana i kościół NMP i św. Jerzego. Spaliła się wtedy także mennica książęca leżąca przy ówczesnym Małym Trzebnickim Zaułku (ob. ul. Rycerska), Brauhaus (browar miejski) przy Zaułku Browarnianym (ob. B. Prusa) oraz Inwalidenhaus (Dom Inwalidów). Musiały to być znaczące budowle, skoro o nich wspomniano.

"Miasto Oleśnica i tegoż żałosne spopielenie przez pożar". Tłumaczenie niemieckiego napisu z obrazu - Kasia Mamrot z Hamburga. Miedzioryt nieznanego autora. Z: http://www.bildindex.de/

Niedogaszone zgliszcza zapłonęły jeszcze raz 22 kwietnia 1730 r. Oleśniczanie sami na pewno nie podołaliby trudowi odbudowy miasta. Książę - Karol Fryderyk (który osobiście walczył z pożarem) wziął na siebie trud zorganizowania pomocy. Urządzono kolektę. Spotkała się ona z żywym odzewem (szczególnie w Wirtembergii i Saksonii) i przyniosła niebagatelną kwotę 100 tys. talarów reńskich. Przyczynił się do tego kościół protestancki w Niemczech, który pospieszył pomocą swym współwyznawcom w Oleśnicy. Ta suma pozwoliła rozpocząć odbudowę miasta. Prawdopodobnie wówczas nastąpił duży remont zamku, zmieniający znacznie widok zewnętrzny skrzydła zachodniego i południowego. Karol Fryderyk sprzyja rozwojowi kulturalnemu Oleśnicy. Na zamku pomiędzy 1730 a 1735 kapelmistrzem orkiestry jest Georg Gebel młodszy (1709-1753). Dla księcia komponuje symfonię. Dalsza jego twórczość, odkrywana na nowo związana jest z pobytem w Dreźnie.

W 1734 r. Juliana Sybilla, żona księcia Karola Fryderyka odbudowuje kościól Zbawiciela i funduje wyposażenie. W 1736 r. kunstkamera na zamku wzbogaca się o zbiory przyrodniczo - archeologiczne pastora z Masłowa, związanego z Oleśnicą - Hermanna Leonharda Davida. On zapewne będący w 1698 r. dworzaninem w zamku oleśnickim oglądał zbiory w kunstkamerze i dlatego potem "zaraził się" zbieraniem wszelakich osobliwości w Masłowie, czego m.in. skutkiem było powstanie książki "Maslographia".

W czasie wojny o Śląsk w 1740-42 r. działania wojenne nie omijały Oleśnicy. W roku 1740 miasto przeszło z rąk austriackich w pruskie, by następnie znowu na krótko znaleźć się w austriackich, które uczyniły poważne spustoszenia. Różnorodne potyczki, przemarsze wojsk i grabieże maruderów trwały aż do 1745 roku.

Herb króla Prus Fryderyka II z 1742 r. z panopliami, na tarczach których widnieją nazwy miast dolnośląskich. Na drugim od lewej Oleśnica i Bierutów

Po zajęciu Śląska, król pruski Fryderyk II Wielki - jeszcze zanim został podpisany układ pokojowy między Austrią i Prusami - wydał 26 listopada 1741 r. zarządzenie o utworzeniu powiatów (niem. Kreis) i podporządkowaniu ich starostom (niem. Landrat). Był on wybierany przez właścicieli ziemskich, ale zatwierdzany przez króla. Jego władztwo dotyczyło terenów wiejskich. Dawna struktura podziału Śląska na księstwa przestała istnieć. Księstwo przestało istnieć jako jednostka administracji państwowej, powstaje struktura powiatowa. Następuje podział prowincji śląskiej na 48 powiatów (okręgów) - powstaje powiat oleśnicki. Był on podzielony na 8 okręgów. Książęta oleśniccy stają się właścicielami ziemskim, jednak nie tracą całkowicie władzy książęcej, zostają zachowane pewne instytucje książęce m.in. sądownicze. Pierwszym landratem oleśnickim był Adolf von Dyhrn und Schönau z Reesewitz (Radzowic), urzędujący do 1764 r.

W miastach rządził mianowany przez króla komisarz (zwany też dyrektorem miasta lub radcą wojenno-podatkowym). Władca absolutny Fryderyk II nie zamierzał tolerować samodzielnych rządów mieszczaństwa. Odebrał miastom prawo wolnego wyboru ich rad i swobodnego zarządzania ich majątkiem. Radę miejską zastąpił magistrat. Burmistrz podporządkowany został królewskiemu dyrektorowi miasta, który sprawował naczelną władzę. Z wyboru wyłaniano tylko ławników i starszych cechów. Wg F.B. Wernera w 1757 r. magistrat miał następujący skład - Burmistrz, którego funkcja nosiła nazwę Consul Dirigens, następni urzędnicy w kolejności - Pro Consul, Policey Birgermeister (policyjny burmistrz), Radca senior, 3-ch innych radców i sekretarz. Werner zakończył spis "etc" co może sugerować, że magistrat liczył więcej osób (podaje się liczbę 10). Magistrat przestał być władzą miejską, a stał się urzędem państwowym. Na stanowiska byli mianowani głównie zasłużeni wojskowi - ewangelicy. Mieszczaństwo pozbawiono wszelkich praw. Obowiązywał zakaz zgromadzeń, jak również wspólnego formułowania petycji, a nawet skarg.

Książę Karol Fryderyk panował w księstwie oleśnickim tylko do 1744 roku, ustępując - jak podawał - z powodów zdrowotnych. Uważa się jednak, że decyzja była spowodowana opanowaniem prawie całego Śląska przez króla pruskiego Fryderyka II Wielkiego i obniżeniem rangi książąt. Po ustąpieniu, Karol Fryderyk zamieszkał w Międzyborzu, a potem w Oleśnicy, gdzie zmarł 14 grudnia 1761 roku, nie pozostawiając męskiego potomka. Jego żona zmarła w 1735 r. w Szczodrem. Oboje spoczywają w krypcie Wirtembergów w Oleśnicy. Ona w pięknym okazałym sarkofagu wykonanym z cyny, on w prawie zwykłej trumnie drewnianej. Karol Fryderyk był kawalerem polskiego orderu Orła Białego, który nadał mu ok. 1739 r. król Polski i elektor Saksonii, bywający w pałacu w Szczodrem. Sam książę w 1755 r. był jednym z założycieli zakonu św. Joachima, który tworzyło czternastu przedstawicieli wielkich rodów i jednocześnie wybitnych przywódców wojskowych. Dostrzegający straszne konsekwencje wojen religijnych w Europie, założyciele postanowili "aby czcić Boga; wykazywać tolerancję wobec wszystkich religii, lojalność w stosunku do innych książąt; popierać potrzeby wojska, biednych, wdów i sierot". Do zakonu należeli zarówno protestanci jak i katolicy [tłumaczenie z angielskiego Leszek Wołodżko]. Więcej

Karol Chrystian Erdmann
Po rezygnacji Karola Fryderyka i śmierci Karola bierutowskiego - dochodzi do zjednoczenia księstwa oleśnickiego pod rządami 29. letniego Karola Chrystiana Erdmanna syna Chrystiana Ulryka II, urodzonego w Brzozowcu (Wilhelminenort). Książę zastaje księstwo mocno zadłużone. Dlatego zaciąga w Berlinie pożyczkę 18.01.1744 roku pod zastaw części księstwa (może zastawiono część bierutowską?).

Na medalu wydanym z tej okazji pokazano, że akt homagialny (poddaństwa) stanów oleśnickich odbył się 15 października 1744 roku, a stanów bierutowskich 8 lipca 1745 roku

W 1744 r. ulegają zmianie prawa książęce - książęta mają tylko prawa do dziedziczenia prywatnej własności, natomiast lenna nadaje król Prus i jemu przynależą prawa książęce. Książę miał nadzieję na wojskową i polityczną klęskę Prus, chociażby w trzeciej wojnie śląskiej (1756-1763), co pozwoliłoby utrzymać suwerenne, chociaż lenne księstwo. Ale te oczekiwania nie spełniły się. W 1764 zwraca w Belinie urzędową zastawną pożyczkę i chociaż niechętnie - podporządkował się nowej sytuacji. Być może, że zasługi księcia, który był także generałem pruskim w czasie walk o Śląsk z Habsburgami, dowódcą królewskiej gwardii przybocznej, namiestnikiem Wrocławia i przyjacielem dworu duńskiego - spowodowały, że mógł zachować część praw książęcych. Zachował prawo do lenna (później jego córka Zofia Charlotta Augusta mogła nadane lenno przelać na swojego męża), tytuł książecy, prawo bicia monety i inne przywileje. Majątki książęce były zarządzane przez Kamerę książęcą, która składa się z dyrektora, zastępcy, radcy kameralnego i sekretarza. Podlega jej urząd gospodarski i leśny.

Kościół Św. Trójcy wg F.B. Wernera. Własność BUW
Książę Karol Chrystian Erdmann
panujący w Oleśnicy
od 1744 do 1792 r. Z: worldroots.com/brigitte/ royal/wuert-e.htm

W roku 1744 wzniesiono barokowy kościół katolicki p.w. Św. Trójcy przy dzisiejszej ul. Kościelnej (na szkicu obok). Nastąpiło to m.in. dzięki wstawiennictwu i pomocy cesarza Karola VI.W 1736 r. Oleśnicę rysuje Werner . Rysunek ten różni się od późniejszych, powstałych po 10 -15 latach. Nawet można by sądzić, że są to rysunki innych artystów.

Po kilku latach tak wyglądała Oleśnica (wszystkie ilustracje z wg F.B. Wernera. Własność BUW ) - w widoku od dawnej bramy Wrocławskiej (później Oławskiej). A tak od strony Bramy Trzebnickiej (aktualnie Bramy Wrocławskiej). A tak wyglądała ok. 1750 r. Oleśnica w widoku z góry w rzucie aksonometrycznym. Po kliknięciu na jedno z 9 pól - pojawi się jego powiększenie. Na planie widać, że nie wszystkie parcele były już zabudowane po wielkim pożarze. Opis Wernera i próba tłumaczenia poszczególnych elementów planu podano tutaj. A tak wygląda Oleśnica w widoku z góry - obecnie.

W 1739 r. Śląsk nawiedza sroga zima. Z tej okazji wydano nawet medal pamiątkowy. W 1748 r. plaga szarańczy atakuje ziemie księstwa oleśnickiego - 20 sierpnia nawiedza Bierutów. Pladze szarańczy jest poświęcony kolejny, niewielki medal.

Podczas wojny siedmioletniej (1756-1763) miasto nie ucierpiało. Podobno cesarzowa - Maria Teresa wydała swoim dowódcom polecenie oszczędzania miasta i dlatego do miasta schroniła się okoliczna szlachta. Ale w 1760 r. 70 tys. żołnierzy rosyjskich stacjonując wiele tygodni na terenie księstwa Oleśnickiego, doprowadziło do ruiny gospodarczej wiele wsi i ich właścicieli. Ocenia się, że ta wojna przyniosła więcej szkód gospodarczych, niż wojna trzydziestoletnia.

Po przejściu Śląska pod władanie Prus zachodzą poważne zmiany polityczne, które odczuwają mieszkańcy Oleśnicy. Dla mieszkańców staje sie uciążliwy wprowadzony w 1743 r. obowiązek służby wojskowej i podatek serwisowy na utrzymanie stacjonującego wojska. Major Christian von Wrede rozpoczął (1747 r.) wykonywanie map Śląska (skala 1:33 333) zwane Kriegskarte von Schlesien. Były one tajne do XX w. i są trudno dostępne dla zwykłego zjadacza chleba. Natomiast na aukcjach i w bibliotekach cyfrowych pojawiaja się inne pokazujące księstwo np.:

Mapa księstwa (1744 r.)

Mapa księstwa i okolicznych ziem z 1752 r.

Rozbudowa miasta posuwała się bardzo powoli. Książę K. Ch. Erdmann po matce odziedziczył bory stobrawskie, w których początkowo polował, a potem (ok. 1748 r.) zapoczątkował budowę swojej rezydencji letniej Pokój, która z czasem przekształciła się w pełną uroku miejscowość o nietypowym rozplanowaniu i licznymi pałacami, parkami, stawami, labiryntami, ptaszarniami, rzeźbami, pomnikami, placami zabaw itp. Pokój staje się letnią stolicą księstwa. Tam przyjmuje swoich znamienitych gości.

Ok. 1750 roku odnawia zamek oleśnicki, w którym mieszka jedynie w zimie. Prace budowlane w Oleśnicy, Bierutowie i Pokoju prowadził w okresie 1748 - 1767 architekt Georg Wilhelm Schirrmeister. Książęcym mistrzem budowlanym był E.F.Klose, budowniczym Doring. W latach 1767-71 architektem był Baltazar Zygmunt von Barmstedt, a od 1781 r. inspektorem budowlanym był G. W. Heller - wzmiankowany w Oleśnicy jeszcze w 1799 r.

Książę, wzorem poprzedników, dalej uzupełnia bibliotekę zamkową. Bibliotekarz książęcy na zakupionych książkach umieszcza exlibris księcia pokazany z lewej. Od października 1777 Samuel Gottlieb Ludwig, obejmuje oficynę wydawniczą i wraz z zakładem otrzymał tytuł nadwornego drukarza. Rozbudował, unowocześnił, wyposażył w nowe czcionki i prowadził ją do początkowych lat XIX w. Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu ma 115 jego druków z lat 1777-1800. Wiele z nich posiada także Biblioteka Drezdeńska. Drukarnia Ludwigów była związana z Oleśnicą do lat 30. XX w.

Liczba mieszkańców powiększała się powoli. W 1785 r. Oleśnica posiadała ich zaledwie 3158, a więc nadal należała do mniejszych miast na Dolnym Śląsku. Prawo warzenia piwa posiadało 137 domów, prawo sprzedaży zaś ograniczone zostało do siedmiu wsi (Spalice, Boguszyce, Stepiń, Nieciszów, Bystre, Swierzna, Wieszkowice). Jarmarki większe nadal odbywały się cztery razy w roku. Oleśnica posiadała trzy gospody, z tych najlepsza podobno to gospoda Pod Złotym Orłem. O stanie rzemiosła świadczą dane zawarte w tablicy [1], [2]. Obok prosperującego nadal dzięki różnym subwencjom gimnazjum książęcego, istniały dwie niższe szkoły.

24 XI 1742 r. ukazuje się rozporządzenie króla pruskiego o Towarzystwie Ogniowym (Feuer-Societats-Reglement) plakat. Powstała specjalna instytucja o charakterze ubezpieczeniowym - Kasa Towarzystwa Ogniowego (Feuersocietatkasse). Gromadziła ona środki na pomoc dla pogorzelców, dla odbudowy zniszczonych nieruchomości. Uczestnictwo w Kasie wiązało się z obowiązkiem odpowiedniego zabezpieczenia przeciwpo żarowego, przede wszystkim wyposażenia w odpowiedni sprzęt, który był pomocny w prowadzeniu akcji ratunkowej. Późniejszy edykt królewski (15.VI.1764 r.) nakazuje budowę domów z cegły lub kamienia. W 1776 r. wszystkie miasta mają obowiązek ubezpieczenia od pożaru (Fryderyk II). Powstaje Towarzystwo ubezpieczeń od ognia. Rejencja wrocławska zarządza (12.XII. 1776 roku) powołanie miejskiej straży pożarnej. Magistrat zgodnie z tym musiał zakupić odpowiedni sprzęt. Nie znamy jego spisu. Natomiast w Bierutowie były wówczas: dwie pompy metalowe, 326 ręcznych pomp drewnianych, 285 drabin, 322 wiadra, 160 haków oraz cztery płozy do przewożenia pojemników z wodą. W Kasie zgromadzono sumę prawie 73 tysięcy talarów. Prawdopodobnie wieża ratuszowa staje się również przeciwpożarową wieżą obserwacyjną.

W zabudowie mieszczańskiej zmieniła się technika budowy domów. Te które były budowane od podstaw, musiały spełniać wymogi rozporządzenia o konieczności wznoszenia domów z cegły i stosowania pokryć ceramicznych. Wykonane ze słomy lub trzciny pokrycia dachów, musiały być zastąpione dachówkami. Zarządzenie to było respektowane, ale wymiana trwała dość długo. Ok. 1780 roku w mieście było 433 domy prywatne. Z tego 217 miejskich i 99 książęcych. Z tego tylko 28 murowanych, pozostałe z muru pruskiego. Na przedmieściu było 29 domów magistrackich i 88 książęcych - z muru pruskiego. Wtedy w mieście znajdowało się 39 pustych placów pod budowę domów, na które można było uzyskać znaczną dotację. Pod koniec XVIII wieku Oleśnica jest miastem względnie zasobnym i wzbudza zaintersowanie poprzez ciekawe budowle - przede wszystkim wspaniały zamek, cztery kościoły, ratusz, szereg pięknych murowanych kamieniczek oraz zachowane fortyfikacje miejskie. Przy końcu wieku przez Oleśnicę biegnie linia dyliżansowa z Wrocławia do Warszawy: na niej kursują w tygodniu dwa dyliżansy i dwa razy kursuje posłaniec konny. Jeden kurs tygodniowo odbywa się dyliżansem na linii do Kluczborka przez Bierutów i Namysłów. Dwa razy posłaniec pieszy przenosi listy do Twardogóry przez Dobroszyce i do Trzebnicy.

Księstwo oleśnickie pod rządami Prus zachowało odrębność feudalną, ale i kościelną. W Oleśnicy (1787 r.) miał swoją siedzibę Konsystorz wraz z radą. Podlegały mu parafie - oleśnicka i trzebnicka, okręgu wołczyńskiego, a ponadto kościoły w Twardogórze i Pokoju (letnia siedziba książąt wirtemberskich). Na terytorium księstwa znajdowało się 55 parafii (8 miejskich i 47 wiejskich). Bezpośrednią opiekę i nadzór nad parafiami konsystorza oleśnickiego sprawowało 12 seniorów, których siedzibami były Oleśnica, Bierutów, Wołczyn, Twardogóra, Międzybórz, Dobroszyce, Trzebnica, Strupina, Łosina, Psary i najprawdopodobniej Pokój.

W 1768 książę Erdmann zapisuje dobra księstwa oleśnickiego córce - Zofii. Wcześniej, w 1764 r. król Prus obiecał jej narzeczonemu Fryderykowi Augustowi przekazanie księstwa oleśnickiego w przypadku wymarcia męskiej linii książąt wirtembersko-oleśnickich (matką Fryderyka Augusta była Filipina Charlotta - księżniczka Prus - stąd przywileje). Kasa miejska ma rocznie 3300 talarów reńskich (talar reński=30 groszom) dochodu, uzyskiwanego z folwarku, małego leśnictwa, cegielni i innych wpływów. Zarząd miejski składa się dyrektora, prokonsula pełniącego jednocześnię rolę syndyka, policyjnego burmistrza, podskarbiego i radcy. W służbie królewskiej pozostają: urząd skarbowy i celny; urząd podatkowy rzmiosła; urząd podatkowy Żydów tolerowanych (Judentoleranzamt); urząd pocztowy.

W Oleśnicy istnieje (1785 r.) książęcy rząd, który sprawuje władzę w imieniu księcia. Składa się z prezesa, 3 radców, 2 sekretarzy, 1 rachmistrza i 2 kancelistów. Także istnieje sąd książęcy (ziemski), przy którym urzęduje sędzia krajowy i dwóch asesorów.

W całych Prusach w 1764 r. wprowadzono przymus szkolny oraz nauczanie w języku niemieckim. Polscy nauczyciele i duchowni, nie znający j. niemieckiego, nie mogą zajmować stanowisk. Zmieniają się też stosunki narodowościowe i religijne. Występującą jeszcze w dużych zbiorowiskach (szczególnie poza miastem) ludność pochodzenia polskiego jest wypierana sukcesywnie przez ludność niemiecką - zarówno miejscową, jak i napływową. Wg J. Sinapiusa ok. 1700 r. w księstwie zrównuje się ludność polska z niemiecko-języczną (a jak przedstawia to Z. Podurgiel?). Wielu mieszkańców pochodzenia polskiego ulega germanizacji i zmienia nazwiska na niemiecko-brzmiące. Chęć polepszenia statusu wymaga kończenia niemieckich szkół i stosowania niemieckiej mowy. Wchodzą w życie 3 zakazy: udzielania ślubów osobom nie znającym języka niemieckiego, zatrudniania takich osób do służby dworskiej oraz nauki zawodu.
Protestantyzm wypiera dość zdecydowanie katolicyzm. W 1764 (1775?) - zabroniono katolikom Śląska udawania się na pielgrzymkę do Częstochowy pod groźbą represji. W drugiej połowie XVII w. Oleśnica jest już w zasadzie protestancka. Polacy uczestniczą w polskich nabożeństwach odprawianych przez polskich pastorów. Wiadomo jest jedynie, że w kościele NMP i św. Jerzego odbywały się polskie nabożeństwa protestanckie. Po 1825 r. ograniczone w związku z akcją germanizacyjną.

29 sierpnia 1769 r. król pruski zezwolił na zawiązanie tzw. śląskiego ziemstwa (Landschaft). Była to pierwsza w Europie instytucja kredytowa udzielająca właścicielom ziemskim długoterminowych pożyczek. Zaciągane kredyty uniemożliwiały wywłaszczenie szlachty śląskiej, zrujnowanej wojną siedmioletnią (1756-1763 r.). Siedziba ziemstwa oleśnicko-milickiego (Oels-Militscher Fürstentumslandschaft) znajdowała się w Rynku (zapewne do pożaru w 1823 r.), potem w zamku, a po 1899 r. w nowym budynku przy placu Cesarskim (później pl.Wilhelma). 17 sierpnia 1789 księcia odwiedza Król Fryderyk Wilhelm II, ale w Pokoju, która to miejscowość ma warunki na przyjmowanie tak znaczącego gościa.

W 1790 r. kapelmistrzem dworskiej orkiestry, koncertującej w Oleśnicy i Pokoju, zostaje znany muzyk Ditters von Dittersdorf. W przewodniku turystycznym Reicharda z 1793 r. piszą, że warto zwiedzić: bibliotekę na zamku oraz kunstkamerę ze zbiorami starożytności i okazami historii naturalnej; kościół (zbór) św. Jana, kościół katolicki i słynną szkołę publiczną.

Na początku XVIII w. powstał na terenie księstwa sierociniec wzorowany na sierocińcu w Halle. Ze względu jednak na wpływy w nim pietystów nie został on zatwierdzony przez cesarza i musiał być zlikwidowany. Opiekę nad biednymi roztaczały też szpitale św. Wawrzyńca i św. Mikołaja.  Dom dla biednych założył w 1797 r. bogaty mieszczanin Zygmunt Wende, przeznaczając na ten cel niemałą kwotę 5500 talarów. Mieścił się on w obecnej "proboszczówce".

W 1791 r. Oleśnica (i Pokój) hucznie obchodzi 50-lecie małżeństwa księcia Karola Christiana Erdmanna. Po wygaśnięciu pierwszej śląskiej linii (dynastii) wirtemberskiej w 1792 r. - Oleśnica, za zgodą króla Prus przechodzi w ręce księcia brunszwicko-lüneburskiego (niekiedy piszą - księcia von Braunschweig-Wolfenbüttel), męża Zofii Charloty (sposób przejścia pokazuje Z. Podurgiel). Formalnie następuje to w 1795 r. Część ziem stanowiących własność Wirtembergów - w szczególności miejscowość Pokój nie wchodzi w skład lenna i dlatego nie przejmują ich Brunszwikowie. W dalszym ciągu pozostaje własnością Wirtembergów - jej drugiej śląskiej linii, której prekursorem był książę Eugen Friedrich Heinrich Wirtemberg. Linia ta pozostaje na Śląsku aż do 1945 r. Książę Eugen chociaż rezydował w Pokoju, często bywał w Oleśnicy, gdyż łączyły go kolejnym księciem oleśnickiem zamiłowania muzyczne i teatralne. Na pięknym dyplomie czeladniczym nadanym słodownikowi oleśnickiemu przez księcia Karola Christiana Erdmanna już znalazł się (z lewej strony, częściowo przesłonięty przez założony papier) herb Brunszwików (biały koń na czerwonym tle), razem z herbem księstwa oleśnickiego i herbem żony księcia (lew wspięty na tylnich łapach). Czyli za swojego życia książę Erdman wiedział, że Fryderyk August zostanie jego następcą.

31 stycznia 1703 r. umiera w Oleśnicy Rafael III Leszczyński, wojewoda poznański, ojciec przyszłego króla Polski Stanisława Leszczyńskiego. Zwłoki przewieziono do Polski. Prowadził on różne interesy z książętami oleśnickimi. Kilka miesięcy później rodzi się jego wnuczka - Maria, późniejsza zona Ludwika XV

W 1719-1720 r. w Borowej pod Oleśnica przebywa Johann Christian Günther - poeta, który w podręcznikach literatury niemieckiej jest określany jako poprzednik J. W. Goethego.


Literatura:

  1. Mrozowicz W. Krypta wirtemberska w kościele zamkowym w Oleśnicy. Wrocław-Oleśnica 2004 Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006
  2. Mrozowicz W., P. Wiszewski. Kraina nad Widawą. Bierutowskie dzieje od czasów najdawniejszych po współczesność. Bierutów-Wrocław.ATUT 2010
  3. Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
  4. Matwijowski K. Od połowy XVII wieku do początków XIX w. w: Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz S. Ossolineum 1981
  5. Matwijowski K. Z nowożytnych dziejów Oleśnicy. Czasy i ludzie. Referat na sesję naukową z okazji 800 lecia Oleśnicy
  6. Przyłęcki M. Pruski zastój. Panorama Oleśnicka. nr 32 z 1994.
  7. Pyzik J. A. Oleśnicki luteranizm. Panorama Oleśnicka nr 48, 49 i 51 z listopada 1996 i nr 5 z 1997
  8. Pyzik J.A. Z przeszłości olesnickiego szkolnictwa Panorama Oleśnicka nr 34, 35, 36, 37 z 1995 r.
  9. Len R. Oleśnica miasto znane i nieznane. Wyd. Galeria Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Oleśnicy.1999
  10. Atlas historyczny Polski.Śląsk w końcu XVIII w. T.II.Red. Janczak J.Ossolineum 1984
  11. Historia Śląska. pr. zbior. pod red. Marek Czapliński. Uniwerytet Wrocławski. Wrocław 2002
  12. Gorzkiewicz H. Wierny Bogu, Kościołowi i Ojczyźnie. Ksiądz Infułat Franciszek Sudoł 1903-1990. Oleśnica 2003.
  13. Zielnica K. Z dziejów historiografii Śląska, czyli Oleśnica w relacji Friedricha Alberta Zimmermanna (uwagi tłumacza). Kwartalnik Powiatu Oleśnickiego nr 10. s.15-20. 2005
  14. Drożdżewska A. Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska. Wrocław 2004
  15. Schukraft Harald Von.: Württemberg nordöstlich von Breslau: Vor 350 Jahren übergab der deutsche Kaiser einen Teil Schlesiens an einen württembergischen Herzog. Z: http://www.carlsruhe.de/
  16. Ogrodziński W. Jerzy Bock Nauka domowa i wyjątki z Agendy. Katowice 1936
  17. Fras Z. Dzieje Gminy Długołęka. Profil. Wrocław 1998
  18. Harasimowicz J. Dolny Śląsk. Wyd. Dolnośląskie. Wrocław 2009
  19. Hermann Leonhard David - http://www.2007.przyroda.katowice.pl/documents/przyrodnicy_hermann.pdf
  20. Werner. F.B.Silesia in Compendio seu Topographia das ist Praesentatio und Beschreibung des Herzogthums Schlesiens [...] Pars II
  21. https://www.repozytorium.amu.edu.pl/jspui/bitstream/10593/8468/1/Inter-11-06-JOACHIMIAK.pdf


    Widoki monet z:
    Kalinowski P. Monety książąt oleśnickich. Katalog. Kalety 2008
    http://www.dcatalog.de

    http://www.ggn.pl
    http://www.wcn.pl
    Genealogia wirtembergów - http://genealogy.euweb.cz/wurttemb/wurtt3.html
    Warto przeczytać - http://opolskie.parki.org/pokoj/sciezka/
    http://maestro.net.pl/document/rozne/Weber.pdf
    http://www.altesses.eu/princes243.php

Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kosciół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pregierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia LinkiZauwazyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli
Szukam sponsora do wydania ksiażki o zamku oleśnickim
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI

Notatki:Od 1782 r. Ernst hrabia von Dyhrn, Direktor der Oels-Militscher Fürstentumslandschaft, który zredagował i wydał podręcznik "Kurze Anleitung zu der Teichwirtschaft" ["Krótkie wprowadzenie do gospodarki stawowej".]. 5 maja 1792 urodził się w Oleśnicy Carl (Karl) Heinrich Zöllner - pianista, organista i kompozytor, syn organisty w kościele zamkowym. Koncertował m.in. w Warszawie. Formy ordynacji

Herbst, Georg: Des Schlesischen Gärtners Lustiger Spaziergang / Oder nützlicher Garten-Discurs. Darinnen gründlicher Bericht zu finden / welcher Gestalt 1. Obst-Gärten / 2. Küchen-Gärten / 3. Wein-Gärten / 4. Blumen-Gärten und 5. Medicin-Gärten Mit Lust und Nutzen anzurichten / und mit gehöriger Arbeit zu erhalten seyn. Aus langwieriger eigener Erfahrung mit grossem Fleiß in fünff Theile zusammen getragen / auff unsere Landes-Art gerichtet / und allen Liebhabern der Gärtnerey zu Liebe verfertiget von Georg Herbsten.
Oelß: Bockshammer 1692. 445 [vielmehr: 431] S.

http://www.slub-dresden.de/sammlungen/digitale-sammlungen/werkansicht/cache.off?tx_dlf%5Bid%5D=22563&tx_dlf%5Bpage%5D=1&cHash=2bcbdeffae91660db21cf65a6554d900 - fewer-ordunghttp://www.slub-dresden.de/sammlungen/digitale-sammlungen/werkansicht/cache.off?tx_dlf%5Bid%5D=22705&tx_dlf%5Bpage%5D=5&tx_dlf%5Bpointer%5D=0&cHash=14e82fc65b8bbfc5c2a7a1e5f9299b07

http://worldroots.com/brigitte/b19a_index.html

Powrót księcia z Danii

Życiorys.

Pochówki - http://www.worldhistory.de/wnf/navbar/wnf.php?oid=9931&sid=12a12f8c9509c52bb6c5597054731037 - moje ilustracje, herby

Pismo z okazji urodzin Christiana Ulrika II