Wojsko
w
Oleśnicy
Dragon z 8. Regimentu
stacjonującego w Oleśnicy od 1860 r.
Strzelec z 6. Batalionu
stacjonującego w Oleśnicy od 1873 r.
 

Brak jest informacji o jednostkach wojskowych, które mogły stacjonować w Oleśnicy przed zajęciem jej przez wojska pruskie. Prawdopodobnie okresowo były kierowane do miasta wojska cesarskie w trakcie licznych wojen. Dłużej stacjonowała jednostka kawalerii austriackiej. Jednak władze miejskie przyjmowały wojsko niechętnie, gdyż musiały im zapewnić utrzymanie (szerzej, o kłopotach z tymi wojskami pisano w Kronice miasta Namysłowa).

Dopiero państwo pruskie zapewniło częściowe utrzymanie wojsk z podatków. Wprowadzono bowiem w miastach podatek tzw. serwisowy. Z niego opłacano zakwaterowanie i utrzymanie wojska (na Dolnym Śląsku armia liczyła 35 tys. żołnierzy). Początkowo z powodu braku koszar wszyscy żołnierze byli zakwaterowani w salach miejskich, gospodach i mieszkaniach prywatnych. Było to źle przyjęte przez niektórych mieszkańców. Natomiast wielu było zadowolonych, gdyż uzyskiwało dodatkowy dochód za wynajmowanie kwater i stajni dla koni. Niektóre grupy rzemieslników (siodlarze, krawcy, szewcy itp.) miały stały dochód. Także zadowoleni byli karczmarze, u których żołnierze się żywili i bawili. Po 1740 r. wprowadzano zasadę, że przy budowie domu należy przewidzieć "izbę huzarską", czyli kwaterę dla huzara oraz stajnię dla konia (izby "grenadierskie" - najczęściej znajdowały się na poddaszu). Regimenty zostały przeniesione do miast. Każdy regiment otrzymywał okręg terytorialny, w którym prowadził zapisy rekruta. Od 1721 r. chłopi mieli obowiązek służby wojskowej. Państwo, by ułatwić pracę systemowi, zostało podzielone w latach 1733-1735 na kantony. Każdy obejmował 5000 gospodarstw. Tak więc poborowi z Oleśnicy i okolic, mogli służyć w jednostkach stacjonujących w mieście. Była to jedynie teoria, bowiem jednostki ciągle brały udział w walkach i były często przerzucane do innych miejsc postoju. Każdego roku ustalano ilość mieszczan i chłopów z powiatu oleśnickiego do przymusowej służby wojskowej, którą wprowadzono w sierpniu 1743 r. Szlachta również została zmilitaryzowana. Synowie szlacheccy mieli obowiązek służby jako junkrzy lub chorążowie.

Z czasem zamieszkiwanie żołnierzy w prywatnych domach było źle widziane przez dowódców, gdyż obniżało dyscyplinę i utrudniało szkolenie. Zaszła potrzeba budowy koszar. Obowiązek ten spoczywał na władzach miasta. Jeśli miasto ociągało się z budową koszar - dowódca groził opuszczeniem miasta. Taki szantaż przynosił zawsze skutek - rozpoczynano budowę koszar (tak było w Bierutowie). Nie wiadomo, czy podobnie było w Oleśnicy. Czy miasto stać było na wybudownie tej ilości koszar? Być może, że na ten cel uzyskano także dotacje państwowe.

Dopiero wybudowanie koszar w miastach sprawiło, że wojsko stało się "zadomowione" i dobrze widziane w każdym mieście jako duży "zakład" zatrudniający mieszkańców, dokonujący zakupów żywności i wyposażenia. Przy czym były to już zakupy hurtowe i nie zawsze towary pochodziły z małych miejscowości. Bogaciły się bardziej hurtownie w wielkich miastach. W budżecie miasta liczyły się wpłaty za dzierżawę obiektów i terenów. Wojsko wpływało na rozwój miasta (budowę dróg, utworzenie duszpasterstwa, kościoła garnizonowego, służby medycznej, poligonów, strzelnic itd.). Garnizon zwiększał rangę i prestiż miasta oraz zapewniał pewnego rodzaju rozrywkę (liczne parady wojskowe, wizyty koronowanych głów, koncerty orkiestry wojskowej itp.). Jednocześnie garnizon stanowił oddzielną gminę, wyjętą spod prawa miejskiego i sądownictwa miejskiego. Dowódca garnizonu miał wysoki prestiż dorównujący burmistrzowi. Jednocześnie pełnił nieformalnie nadzór nad władzami masta. Na przykład - przekazywał na ich temat oraz spraw gospodarki, policji itp. meldunki, które trafiały do najwyższych urzędników w prowincji śląskiej. Mógł nawet aresztować urzędnika miejskiego za rażące naruszenia jego obowiązków. Sprzyjało temu urządzanie odwachów (aresztów wojskowych) w gmachu Ratusza - jak w Oleśnicy.

Jednostki stacjonujące w Oleśnicy i w pobliskich miejscowościach do 1850 r.

1701-1703 - Brak jest informacji, gdzie były formowane oddziały wojsk nazywane "wirtembersko-oleśnickie", liczące ok. 2000 żołnierzy i biorące udział w wojnie północnej na terenie Danii. Liczyły one:

* Regiment piechoty Christiana Ulryka von Würtemberg-Oels (10 kompanii) ok. 1000 żołnierzy,
* Regiment dragonów Karola Fryderyka von Würtemberg-Oels (10 kompanii) ok. 1000 żołnierzy.

W późniejszym okresie, w bitwie pod Blenheim w 1704 roku, gdy Chrystian Urlyk chorował i w 1704 zmarł, zastąpił go małoletni Karol Fryderyk. Wtedy podano, że liczba dragonów wynosiła łącznie ok. 1600. Natomiast pułkiem piechoty Christiana Urlyka liczącym 702 żołnierzy dowodził płk. Bonart.

1720 - 1727 - Stacjonuje oddział wojsk austriackich cesarza Karola VI. Prawdopodobnie w liczbie 1-2 szwadronów. Ogólne dowództwo sprawuje gen. baron von Welczek (ród pochodzący z okolic Zabrza, wcześniej nosił nazwisko Wilczek). W 1727 r. dowodzi garnizonem (lub tylko przybywa wykonać misję wybudowania kaplicy katolickiej i obsadzenia w niej księdza) kapitan Konrad von Berschneider. Obecność katolickich wojsk zapoczątkowała rekatolizację Oleśnicy.

1778 - 1799 - Stacjonuje Regiment Huzarów nr 4. Uzbrojony był na wzór polski w broń drzewcową. Nazywany był regimentem ułańskim. W Oleśnicy zakwaterowano 3. szwadron i sztab regimentu. Dowódcą regimentu po 1781 r. i po 1797 r. m.in. był generał-leutnant książę Eugen Friedrich Heinrich Wirtemberg (rys. Von Herbert Knötel d. J). Liczyła ona ok. 1300 oficerów, podoficerów i żołnierzy. Zachowały się akta chrzcin i małżeństw 1784-1808 r.). Wcześniej - 1753-1755, 1764-1795. 1796-1806 w Bierutowie. W zaraniu powstania, regiment składał się Polaków, polskich Tatarów i przedstawicieli innych narodowości (najczęściej Słowian). Inne szwadrony stacjonowały m.in. w Trzebnicy (tam były znane z burd), Sycowie, Dobroszycach, Międzyborzu, Twardogórze, Regiment poddał się wojskom Napoleona w bitwie pod Jeną.

1796 - 1806 Stacjonuje w Oleśnicy Regiment Huzarów nr 3 pod dowództwem płk Augusta Wilhelma von Pletz (wcześniej - od 1743 r. szwadrony stacjonowały m.in. w Bierutowie, z przerwami aż do 1806 r.). Poszczególne szwadrony (było ich 9) stacjonowały także w Dobroszycach, Międzyborzu, Twardogórze, Sycowie, Trzebnicy i innych miastach. Łącznie liczył ok. 1350 oficerów, podoficerów i żołnierzy. Regiment ten poddał się wojskom Napoleona w bitwie pod Jeną w 1806 r.

Wspomniany w 1798 r. i w 1805 r. jako stacjonujący w powiecie oleśnickim 1 Regiment Kirasjerów. Poszczególne szwadrony stacjonują w Sycowie, Bierutowie, Dobroszycach, Psim Polu i innych okolicznych miastach. Regiment poddał się wojskom Napoleona w 1806 r.

1797 - stacjonował jeden szwadron "czarnej jazdy" księcia Fryderyka Wilhelma Brunszwika.

1807-1812 - stacjonuje w Oleśnicy szwadron (pozostałe w Górze, Żmigrodzie i Gliwicach) 2 Śląskiego Regimentu Ułanów. Po walkach w Rosji niedobitki wracają i stacjonują w Sycowie. Zachowały się akty chrzcin, małżeństw i zgonów 2 śląskiego Regimentu Ułanów stacjonujących w Oleśnicy. Na zdjęciu pruski towarzysz ułański z regimentu ułanów im. cara Aleksandra III. Słowo "Towarzysz" było w Niemczech zapisywane najczęsciej z błędami. W jednostach ułanów pruskich, saksońskich i innych przyjęło się zniemczone polskie nazewnictwo części wyposażenia.

1808 - 1809 - Stacjonuje 4-ty szwadron 1-go śląskiego Regimentu Huzarów. Huzarzy chcieli kontynuować tradycje Regimentu Huzarów nr 4. Ale na to nie zgodziły się władze, pamiętając o poddaniu się jednostki wojskom Napoleona. Później (ok. 1850 r.) ponownie pojawia się nazwa "Regiment Huzarów nr. 4". Czy kolejny władca przebaczył?

1808-1809 - W Nachod (w Oleśnicy nie było nadmiernie ochotników) formowany jest oddział wojsk liczący później ok. 2000 żołnierzy i noszących czarne mundury. Wyposażył je za pożyczkę pod zastaw księstwa (a może tylko częśći bierutowskiej?) książę brunszwicko-oleśnicki Wilhelm. Jednostki te nosiły nazwy brunszwicko-oleśnickie. Zarówno książę (bohater narodowy) i ta jednostka - są ogólnie znane w historii Niemiec.

W 1812 r. w Oleśnicy stacjonuje szwadron Wschodniopruskiego Regimentu Kirasjerów pod dowodztwem pułkownika von Tarnowskiego.

W 1813 r. powiat oleśnicki wystawia w ramach I Korpusu Pruskiego (szefem sztabu był płk. Karol Henryk Zielinsky) 3. Batalion Landwery (dowódca mjr von Rekowski) 13 Śląskiego pułku Piechoty oraz 2. Batalion (dowódca mjr von Fischer) 6 Śląskiego Pułku Landwery. O tym pułku wspominano jeszcze w 1816 r.

1819 stacjonuje Regiment Huzarów nr 4 von Schilla z Oławy. Sztab i 2. szwadron w Oleśnicy. Pozostałe w Bierutowie, Oławie i Namysłowie.

Począwszy od 1819 r. jednostki oleśnickie wchodziły w skład 11 dywizji, która należała do 1919 r. do VI korpusu Armii Niemieckiej.

W 1830 r. w Oleśnicy stacjonuje sztab i powoływani są okresowo żołnierze 2 Batalionu 10 Regimentu Landwehry. Uzbrojenie dla nich jest przechowywane w arsenale. Do regimentu należał lub występował dodatkowo eskadron do obsługi arsenału, magazynu prochu i lazaretu. Nie wiadomo, gdzie wówczas znajdowały się wymienione magazyny i lazaret.

W XIX w. wojsko miało swoje posterunki przed każdą bramą miejską. Mogło kontrolować wchodzących.

Oleśnica miastem garnizonowym

W 1850 r. Oleśnica zostaje ogłoszona miastem garnizonowym. Wzrasta ranga miasta. Oprócz jednostek "bojowych", w okresie kolejnych kilkunastu lat pojawiają się jednostki i administracja wojskowa zabezpieczająca ich istnienie (zaopatrzenie w prowiant, opiekę lekarską, duszpasterską, utrzymanie koszar itd.) i pobór do wojska. Oleśnica w 1862/1863 r. liczy 6500/6497 mieszkańców z tego 844/861 żołnierzy. Czyli ponad 13 procent mieszkańców stanowią wojskowi.

Pojawiają się wówczas nowe jednostki:

Regiment Dragonów wchodzi w skład 11 pruskiej Brygady Kawalerii z Wrocławia. Wszystkie jednostki wchodzą w skład VI Korpusu Armijnego mającego siedzibę także we Wrocławiu. Rozmieszczenie innych batalionów 8. Regimentu w ramach VI korpusu pokazano na poniższej ilustracji. W okresie późniejszym jednostki oleśnickie podlegały pod VIII okręg wojskowy we Wrocławiu.

Jak wynika z tej ilustracji - bataliony 8. Regimentu Dragonów były rozmieszczone także w Bierutowie, Namysłowie (istnieją rozbieżności co do stacjonowania 4 eskadronu - jest on ujmowany w Oleśnicy i Namysłowie) i Kluczborku. Znajdowały się one na granicy ówczesnych Niemiec. Cel istnienia tych jednostek był oczywisty.

Powstawanie jednostek bojowych, pomocniczych i instytucji wojskowych po 1850 r.
1860-1919 Dowództwo garnizonu, Jednostka zaopatrzenia, WKU, Dowództwo wojsk zapasowych;

W 1914-1918 w Oleśnicy istniały obozy jenieckie - prawdopodobnie dla żołnierzy rosyjskich. W sali gimnastycznej ob. Gimnazjum nr 1 znajdował się lazaret dla jeńców.

1920 r. - pojawił się rozkaz o powołaniu na bazie kilku jednostek - Regimentu (jazdy) Kawalerii nr 8. Sztab umieszczono w Oleśnicy. Na bazie 2 eskadronu Regimentu Dragonów nr 8 powstał 2 Eskadron Kawalerii. Wkrótce (po 1923 r.) zostaje przeniesiony do Brzegu. W 1937-1938 r. już w nowych koszarach w Oleśnicy regiment uzpełniono do stanu 8 eskadronów, w tym 6-ty, 7-my i 8-my eskadron rowerowy. Później (1939 r.?) 9-ty eskadron przeciwpancerny i 10-ty eskadron ciężkiej kawalerii. Informacje te zawdzięczam Pawłowi Kukurowskiemu.

1934 r. - 1 batalion 49 Pułku Piechoty z Wrocławia (4. kompanie i sztab pułku). Trzy kompanie stacjonują w byłych koszarch Batalionu Jegrów i 4 kompania i sztab pułku wspólnie z 8 Regimentem Kawalerii w byłych koszarach Regimentu Dragonów.


Drużyna CKM z 49 Pułku Piechoty na poligonie w Spalicach. Ok. 1935 r.

W 1939 r. garnizon oleśnicki liczył 1727 żołnierzy, a wraz z Oddziałami Pracy Rzeszy - 2134 osób [wg 2.s.191].

1939 r. - jednostki bojowe odchodzą na front. Pojawiają się jednostki szkolne kawalerii. Już 26 sierpnia po opuszczeniu koszar przez Regiment Kawalerii nr 8, powołano w koszarach Regiment Szkolny Kawalerii nr 8 (ma on w swoim składzie szwadrony kawalerii i rowerowe). Marek Włodarczyk z Oławy dostarczył mi ksero książki o tym regimencie.

Jesienią 1943 r. Oleśnica staje się również bazą szpitalną. Przygotowane pomieszczenia (szkoły, fabryki, sale widowiskowe itp.) mogły pomieścić podobno 1700 łóżek. Opieką nad rannymi zajmowały się (oprócz zawodowych pielęgniarek i wolontariuszek z Czerwonego Krzyża) również siostry zakonne. Łącznie 90 pielegniarek udzielało pomocy rannym, głównie z frontu wschodniego [2 s. 191].

Podobno w 1944 r. pojawia się 332 szkolny (zapasowy) pułk grenadierów pancernych.

Dziękuję Mariuszowi Wojciechowskiemu webmasterowi strony o garnizonie twierdzy Poznań (http://www.mars.slupsk.pl/fort/tp42.htm) i "Hainrichowi" webmasterowi strony (www.wehrmacht.punkt.pl) za pomoc w tłumaczeniu niemieckich skrótów nazw jednostek.

Rozmieszczenie koszar w Oleśnicy

W 1872 roku rozpoczęto budowę koszar dla 1 eskadronu Regimentu Dragonów Nr 8, przy obecnej ul. Lwowskiej, na dawnym miejskim folwarku. W 1876 roku rozpoczęto budowę koszar dla Regimentu Jegrów Nr 6 przy obecnej ul. Wojska Polskiego. Najpewniej Koszary przy ul. Lwowskiej i koszary Regimentu Jegrów wybudowało miasto i dlatego były jego własnością (później je przejęły).

Koszary Regimentu Dragonów Nr 8
Kolejność budowy obiektów koszarowych nie został jeszcze dokładnie ustalolona. W 1902 r. rozpoczęto budowę kompleksu koszar dla Regimentu Dragonów. Obejmował on budynek dowódcy, budynek sztabowy, koszarowiec 4. eskadronu (objęty 1.10.1903 r.) i koszarowiec 1. eskadronu (przeniesiony z Nachodstrasse). Koszary miały powierzchnię 5,9 ha. Do nich w 1905 r.przeniesiono 5. eskadron z Namysłowa (dalej 3. eskadron stacjonował w Bierutowie, a 2. w Kluczborku).



Zdjęcie z okresu po 1904 r. Kliknij, abu powiększyć

Budowa koszar była finasowano przez miasto - koszt 1 450 000 marek. Projektantem ich był znany architekt August Menken (informację o projektancie odnalazł Krzysztof Kowalski).

Dragon oleśnicki 1910 r.
Rzadka widokówka uzyskana od J. Kamińskiego. Nie pokazano na niej budynku dowódcy regimentu. Jako pierwszy - budynek 4. eskadronu, zatem budynek 1. eskadronu (wybudowany w 1902-1904 r.), dalek budynek sztabowy. Ostatni - budynek kasyna oficerskiego wybudowany w 1905 r.


Plan koszar z 1927 r. wg fragmentu planu Pharusa

Ok. 1905 r. miasto wybudowało dodatkowo budynki jednostki zaopatrzenia i kasyno oficerskie.

Był to więc kompleks kilkunastu budynków (dodatkowo stajnie, magazyny itp.). Przez okres 43 lat koszary były zajmowane przez wojska niemieckie. Od 20 września 1908 rozkazem cesarza na funkcję szefa jednostki została wyznaczona księżniczka Cecylia - od 1905 r. żona następcy tronu. Z tej okazji odbyła się na poligonie w Cieślach wielka parada wojsk garnizonu. Księżniczka poważnie traktowała swoją funkcję i stąd częste jej wizyty w 8. Regimencie.

Na placu koszarowym przed paradą w 1910 r. Księżniczka Cecylia ubrana w mundur jednostki dragonów spotyka się z władzami Oels. Widać, że była ona stosunkowo wysoka. Z tyłu stoi następca tronu
Wspólne zdjęcie z oficerami, mąż z prawej


Księżniczka przyjmuje paradę. Stoi na dywanie, jako pierwsza. Za nią stoi dowódca jednostki, za nim mąż - następca tronu.
Piętrowy budynek z lewej to ujeżdżalania. Niższe budynki z lewej i prawej to stajnie

Po 1920 r. w koszary przejmują pododdziały 8. Regimentu Kawalerii i zajmują je do czasu przeniesienia do Brzegu. Dalsze losy koszar i jednostek w niej stacjonujących nie zostały jeszcze dobrze poznane - znane są tylko wyrywkowe informacje. Na planie miasta z 1928 r. koszary oznakowano jako "koszary 8. Regimentu Kawalerii". Po 1935 r. zajmuje je dowództwo i jedna kompania 1. Pułku Piechoty z Wrocławia. Być może, że w 1936 r. "piechocińcy" opuszczają koszary. Kto je później zajmuje - nie wiadomo. Prawdopodobnie jakieś eskadrony 8. Regimentu Kawlerii. Nie wiadomo kiedy budynek I eskadronu został znacznie wydłużony. Być może nastapiło to w latach 1936-1943.

W 1944 r. w koszarach rozmieszczono lazaret frontowy. Po zajęciu Oleśnicy przez Armię Czerwoną koszary zajęto na szpital i radzieckie jednostki. Po 1948 r. - koszary WP. W tym czasie nastąpily znaczne przebudowy (stajnie na garaże) i rozbudowy (dobudowano garaże, stacje remontowo-diagnostyczne i zaopatrzenia w paliwo). Po 1993 r. koszary opuszcza WP i zajmują je szkoły, ośrodek kształcenia nauczycieli i inne cywilne instytucje. Niektóre budynki (uznane jako zabytkowe) niszczeją, piękna stołówka uległa spaleniu. Potem spalono b. budunek sztabowy.


Zdjęcie koszar z powietrza ok. 2000 r. Źródło DDŻS PiMBP Oleśnica

Z poległymi żołnierzami w wojnie prusko-niemieckiej w 1871 r. był związany pomnik stojący przed kościołem zamkowym.

Koszary 1 eskadronu i MGAbt Nr 8
Autor wiedział o istnieniu tych koszar z czasopisma Oelser Heimatblatt i poszukiwał ich przez kilka miesięcy. Dopiero zdjęcie z poniższej widokówki pozwoliło na rozpoznanie budynku koszarowego.

Koszary zostały wybudowane przez miasto w 1872-1873 r. dla 8. Regimentu Dragonów, początkowo stacjonował w nich 1 eskadron. Mieściły się one przy Nachodstrasse 10. Nazwa ulicy była związana z bitwą pod Nachod w 1866 r., w której 8. Regiment Dragonów odznaczył się, zdobywając austriacki sztandar (nawet dlatego krótko był nazywany Nachodregiment).


Dragoni z 1 eskadronu na uroczystym przeglądzie (przed 1903 r.)

Szerzej historia budynku. Obok koszar znajdował się budynek ujeżdżalni. Ten budynek zajmował I eskadron do 1902 r., zatem przeniósł się do nowych koszar przy ul. Wojska Polskiego. Następnie budynek i otoczenie zostały przebudowane dla potrzeb oddziału karabinów maszynowych (MGAbt nr 8) wchodzących w skład Batalionu Strzelców nr 6 od 1900 roku. Jednostka istniała do roku 1919. Od 1922 r. budynek przejmuje miasto (istniała w nim m.in. biblioteka ludowa). Po 1945 r. budynek został przeznaczony do zamieszkania.

Koszary Batalionu Strzelców (Jegrów) Nr 6
Pokazany poniżej główny budynek koszarowy miasto rozpoczęło budować w 1876 r.

Główny budynek koszarowy. Widokówka ze zbioru A. F.
Budynek koszarowy (nr 18) po wybudowaniu. Widoczna powierzchnia terenu koszar.
Wycinek z planu Oleśnicy z 1882 r.

Litografia z 1899 r. pokazująca główny budynek koszarowy, kasyno oraz żołnierza z tego batalionu


Jegrzy oleśniccy w mundurach ćwiczebnych przed 1914 r.
Fot. ze zbiorów P. Szczegodzińskiego

Pomiędzy 1882-1911 rokiem miasto wybudowało inny budunek koszarowy leżący przy obecnej ul. Spacerowej. Rozpoznałem go po 3 latach poszukiwań. Wtedy też obiektom koszarowym nadano numerację I i II. Nie wiem czy to wynikało z innych zadań zakwaterowanych w nich żołnierzy. Być może, że ten budynek wybudowano ok 1900 r. dla umieszczenia tajnych jeszcze (?) karabinów maszynowych (6 sztuk i dwa wozy amunicyjne), które przydzielono 6. batalionowi w 1900 r. 1 października 1902 r. stworzono wydzielony Oddział Karabinów Maszynowych i nadano mu numer 8. Pierwszego października 1904 r. ten oddział przeniesiono do budynku koszarowego 1. Eskadronu 8. Regimentu Dragonów.

Z tymi koszarami były związane dwa pomniki poświęcone poległym żołnierzom. Zachowało się zdjęcie tylko jednego poświęconego 100-leciu jednostki i poległym żołnierzom.


Wycinek z planu Oleśnicy z okresu 1899-1911. Kolorem zielonym pokazano teren koszar nr 1,
włączający główny budynek koszarowy. Kolorem czarnym pokazano teren koszar nr 2 wraz z placem ćwiczeń

Numeracja ta zachowała się jeszcze w okresie I Wojny Światowej i była pokazywana na poniższych widokówkach.

Na widokówce pokazano koszary jegrów oznaczone jako nr 1
Na widokówce pokazano koszary jegrów oznaczone jako nr 2. Był okres, gdy te koszary miały nr 4. Obie widokówki ze zbioru J.K.

Już w okresie 191o-1914 wybudowano koszary jegrów nr 3, pokazane na poniższej widokówce:


Tylko te budynki pozostały po koszarach jegrów

Na pokazanej niżej widokówce wydanej przed 1914 r. widać, że stacjonowała w nich jednostka rowerzystów. Nie zachowało się żadne zdjęcie jegrów-rowerzystów.

Rozmieszczenie wszystkich budynków koszarowych pokazano na planie Pharusa.

Budynki (po)koszarowe (kolor czerwony). Pominięto budynki pomocnicze. Wg planu z 1928 r.

Koszary były używane przez wojsko do 1920 r. W 1920-22 r. w związku z powojennym głodem mieszkaniowym, koszary wybudowane przez miasto, zostały przeznaczono na cele mieszkaniowe. Z przebudowy 4 bloków koszarowych (Koszary I, II, MGAbt i szpitala wojskowego) uzyskano 88 mieszkań 2-4 pokojowych. Hala ćwiczeń strzelców została zamieniona na miejską halę sportową (podobno w niej znalazło się miejsce dla 2-ch kortów tenisowych). Nie wiadomo kto zajmował koszary nr 3. Na powyższym planie napisano przy nich Militar Sportplatz, czyli koszary mogły spełniać w 1928 roku jakąś funkcję wojskową lub policyjną.

Wraz z dojściem Hitlera do władzy następuję remilitaryzacja Oleśnicy. W okresie 1933-1934 - były główny budynek koszar Jegrów zajmuje zmilitaryzowany oddział 112 Arbeitsgruppe (junaków), liczący 204 osób, kierowany przez NSDAP.

Do bloku koszarowego (obecnego internatu Szkoły Specjalnej) dobudowano poprzecznie przybudówkę (kubatura łączna 23 550 m3, pow. użytkowa 1940 m2), a do głównego bloku - dwie przybudówki. Znikają parkany i mury, dzielące wszystkie budynki koszarowe. Widać to na poniższym planie z 1939 roku.


Plan koszar z z 1939 r.
Budynki o różnej szerokości to parterowe
ujeżdżalnie, sale gimnastyczne i warsztaty

Z Adressbuch 1935/36 wynika, że w tych budynkach koszarowym umieszczono 1, 2 i 3 kompanię 49 Pułku Piechoty z Wrocławia. 4. kompania i sztab pułku mieściły się przy Wartenbergerstrasse 53 (Wojska Polskiego 53) - czyli w dawnych koszarach 8. Regimentu Dragonów. W 1937-1938 te budynki zajmują eskadrony Regimentu Kawalerii nr 8.

Budynek koszarowy "rowerzystów".
Widokówka ze zbioru J. K.
Budynek koszarowy, gospodarczy i kantyna "rowerzystów" w 1940 r.

Prawdopodobnie po 1939 r. w wyżej pokazanych koszarach stacjonują ponownie "rowerzyści" - eskadrony rowerowe 8 Szkolnego (Zapasowego) Regimentu Kawalerii (analogicznie wylądali rowerzyści z Oleśnicy).

Potem podobno stacjonowała tutaj szkoła żandarmerii wojskowej, a od 1944 r. 332. szkolny (zapasowy) pułk grenadierów pancernych. Wtedy zapewne dobudowano garaże dla ciężkiego sprzętu. Od lutego do 3 września 1945 r. te koszary zajmowala Armia Czerwona. Zatem Komendant Miasta mjr. Bałajanów zezwolił na wykorzystanie koszar dla potrzeb Liceum Ogólnokształcącego. W nich uczniowie przebywali do 27 kwietnia 1946 r.

Przy końcu wojny były główny budynek koszarowy jegrów był wykorzystywany jako niemiecki szpital polowy. W trakcie walk budynek został trafiony bombą-niewybuchem, która przebiła wszystkie piętra i utkwiła w piwnicy. Pierwsi mieszkańcy wspominają, że na tym bloku był duży napis cyrylicą "Min niet".


Spalony budynek koszarowy. Widać, że stropy wszystkich pięter zostały zniszczone. Fot. ze zbiorów A.F.

Pokazany na powyższej ilustracji główny blok (inne ujęcie) już nie istnieje. Miał kubaturę 30 000 m3. W latach 1958/59 mówiono o jego odbudowie dla potrzeb szkolnictwa technicznego, nawet zbierano pieniądze na jego remont, do akcji włączyło się wojsko, a nawet Polonia amerykańska. Ale prawdopodobnie (aby spełnić normy wywozu cegieł na odbudowę stolicy) budynek rozebrano na cegły. Na miejscu koszarowca - 8.06.1964 r. położono kamień węgielny pod budowę dużej szkoły średniej (zakończono budowę 5 maja 1967 r - obecnie Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych - pozostała nawet stara przedwojenna koszarowa numeracja budynku - 67/69.

Pozostałe budynki koszar po 1946 r. zostały na 10 lat wydzierżawione od MON i były od października 1947r. wykorzystywane jako obiekty szkolne Państwowego Gimnazjum Mechanicznego (na dole sale szkolne, wyżej internat, stołówka, stołówka od tyłu). Dawne garaże czołgowe stały się warsztatami szkolnymi. Przedwojenna hala sportowa była znana jako miejsce walk bokserskich, a w 1959 r. została zaadaptowana na magazyn warsztatów szkolnych. Budynek koszarowy przy ul. Spacerowej został rozebrany w 1964 r.


Dawne koszary. Kolorem fioletowym pokazano dwa budynki koszarowe wybudowane przed 1914 r.,
halę sportową sprzed 1899 r., budynki warsztatowe i z prawej kompleks garażowy wybudowany w okresie wojny

Koszary jednostki zaopatrzenia

Wybudowane przez miasto ok. 1905 roku. W nich istniała m.in. piekarnia i magazyny słomy dla koni. Na ilustracji pokazano budynek komendy. Obecnie budynki koszarowe zajmują firmy cywilne. M.in. piekarnia.

 

Lazaret wojskowy
Niżej na widokówce z 1921 r. pokazano Lazaret wojskowy. Przez dłuższy czas trwało poszukiwanie miejsca jego rozmieszczenia. Więcej o tym poszukiwaniu Zobacz również Lazarety wojskowe

Kasyno oficerskie Regimentu Dragonów nr 8

Przy końcu XIX w. kasyno oficerskie dla jednostek oleśnickich mieściło się przy obecnej ul. Sejmowej 11. Po rozbudowie koszar wybudowano dwa nowe kasyna. W tym jedno dla Regimentu Dragonów - w 1905 r. W głównej sali kasyna wisiał od 1908 r. portret księżniczki Cecylii, jako szefowej (opiekunki) regimentu. Nie wiadomo od kiedy wisiał w kasynie obraz poświęcony zdobyciu sztandaru austriackiego w bitwie pod Nachod.
Księżniczka Cecylia w mundurze Dragonów z 1908 r. Autor obrazu nieznany
Obraz pokazujący moment zdobycia sztandaru austriackiego w bitwie pod Nachod. Obraz powstał przed 1885 r. Nie widomo czy wcześniej wisiał w koszarach przy Nachodstrasse. Autorem jego był Wilhelm Camphausen

Obecnie byłe kasyno jest własnością prywatną i niekiedy jest wykorzystywane jako restauracja. W parku przykasynowym odbywają 2-3 razy w roku spotkania z okazji różnych świąt.

Kasyno oficerskie Batalionu Strzelców (Jegrów) nr 6


K
asyno zostało wybudowane w 1890 r. Zobacz więcej


Główna sala kasyna Jegrów sprzed 1914 r.

Kościół garnizonowy

Kościół katolicki NMP i św. Jerzego, potem protestancki (od 1555 r.), stał się po 1850 r. kościołem garnizonowym dla wyznawców protestantyzmu. Inni wojskowi (najczęściej narodowości polskiej) uczęszczali do kościoła katolickiego Św. Trójcy, w którym w niedzielę odbywały się msze dla wojska.

Około 1727 r. obok tego kościoła - przed bramą Mariacką znajdowała się kaplica katolicka dla garnizonu austriackiego, do którego także uczęszczali mieszkańcy miasta.

Koszary Regimentu Kawalerii nr 8
Jednostka ta mająca w swoim składzie początkowo 5 szwadronów, z różnych rozformowanych regimentów, istniała w Oleśnicy od 1920 r. Mieściła się w byłych koszarach dragonów. Po 1923 r. jednostkę dyslokowano, w końcowym rezultacie do Brzegu. Budowę koszar dla tego regimentu (pułku) rozpoczęto po 1934 r. Poczynając od 1935 -1936 r., czyli po wybudowaniu poszczegółnych budynków koszarowych, szwadrony zaczęły być przenoszone ponownie do Oleśnicy (wg opracowania R. Majewskiego, które przekazał mi Pan Paweł Kukurowski - dziękuję). Szwadrony rowerowe trafiły do wcześniej omawianych koszar. Jednostka miała za zadanie wyszkolić i zmobilizować na wypadek wojny oddziały rozpoznawcze dla dywizji swojego okręgu wojskowego oraz dla dywizji rezerwowych. W ramach mobilizacji w 1939 r. jednostka wystawiła Oddziały Rozpoznawcze (każdy w składzie szwadronu kawalerii, szwadronu rowerzystów i szwadronu broni ciężkiej) dla 8, 18, 28 Dywizji piechoty oraz rozpoznawczy szwadron kawalerii dla 62 Dywizji piechoty (rezerwowej) 2. fali. W czasie wojny szkolono w nich Zapasowy Regiment Kawalerii nr 8. Marek Włodarczyk przekazał mi skan książki o historii tej jednostki. Z treści książki wynika też, że należy zmienić historię Oleśnicy z okresu 23-25 stycznia 1945 r. (opisano w niej m.in. udział żołnierzy tej jednostki w walkach w obronie Oleśnicy w styczniu 1945 r.).


Część budynków koszar. Z prawej budynek kasyna oficerskiego. Dalej budynki koszarowe.
Z lewej niewidczne stajnie, z prawej niewidoczne budynki sztabowe


Jeden z bloków koszarowych. Nad każdym wejściem znajdowała się płaskorzeźba herbowa

Koszary pokazane powyżej nazywano nazwiskiem Richthofena (Richthofenkaserne - być może od nazwiska znanego generala) lub Ludendorffa - od nazwy ulicy, przy której istniała. Z różnych oficjalnych dokumentów wynika, że nazwa tej ulicy nadana po 1935 r. nie przyjęła się i dalej była używana poprzednia - Buselwitzerstrasse.

Z listu czytelnika strony: przypomniała mi się sprawa budowy białych koszar, a zwłaszcza wykuszy herbów zamieszczonych nad wejściem do klatek schodowych. Według przekazu zbudowane zostały w roku 1935 jako dar na urodziny Hitlera od okolicznych wielkich rodów prusko-niemieckich. Ponoć każdy ród składał się na budowę jednego piętra budynku koszarowego. Zaznaczał to swoim herbem umieszczonym nad wejściem do klatki schodowej. Herb był wykuty w kamieniu z odpowiednimi barwami. Pamiętam, iż owe herby istniały jeszcze za czasów mojej służby (1961-67). Ciekawe czy istnieją jeszcze, czy zostały skute?

Zachował się jeden herb lub płaskorzeźba herbopodobna (zdjęcie wykonał Mateusz Błaszczyk). Jeszcze nie zajmowałem się jego rozpoznaniem.


Zdjęcie koszar z powietrza. Źródło DDŻS PiMBP Oleśnica

Na zdjęciu widoczne budynki dowództwa i kasyna. Dalej znajdowały się budynki stajenne (plan koszar wg mapy z 1939 r.). Po 1945 r. zajęta przez WP. M.in. dla szkolnictwa wojskowego. Historia szkolnictwa lotniczego. Obecnie do koszar wróciło ponownie wojsko.

Strzelnica
Strzelnica i poligon powstały przed 1772 r. w okolicach Spalic (znaleziono tam monety z tego okresu - informacja pochodzi od Mateusza Błaszczyka). Zalążki strzelnicy powstały najpewniej w okresie istnienia garnizonu austriackiego. Umiejscowienie strzelnicy widoczne jest na mapie okolic Oleśnicy - mieściła się za Spalicami, przy drodze prowadzącej do Ostrowa Wlkp. Miała początkowo 3, a potem 4 tory strzeleckie odgrodzone drzewami. Obok znajdował się niewielki plac ćwiczeń. Na widokówkach strzelnice tę wiążą z Batalionem Strzelców (Jegrów) - zdjęcie elementów strzelnicy. Bardziej szczegółowe zdjęcia torów strzeleckich [1], [2], [3] oraz nierozpoznanej tablicy pamiątkowej. Potem strzelnica ulegała wielokrotnie modernizacji. Ostatni raz w latach 60-tych, gdy została dostosowana do potrzeb WP. Obecnie nie jest używana.

Poligony
Niżej pokazano rozmieszczenie poligonu jegrów i strzelnicy na Gęsiej Górce (Gansberg) oraz dragonów na Spalicach. Poligon spalicki miał 63 ha powierzchni i w 1937 r. zaczynał pełnić rolę lotniska.


Baza lotnicza Luftwaffe.
Na byłym poligonie dragonów rozpoczęto w 1937-1938 r. budowę lotniska. Początkowo dla ok. 40 samolotów bombowych. W 1938 r. rozpoczęto budowę zakładów naprawczych samolotów (117 Werkstatzug der Luftwaffe Oels). Przy końcu wojny lotnisko rozbudowuje się w bazę lotniczą (powstaje dowództwo bazy), w skład której wchodziło: lotnisko myśliwców i nieco poniżej lotnisko transportowe - Cieśle  (dokładny plan warsztatów i lotniska), frontowe lotnisko Junkersów Ju-87 - Grabka (obok, po drugiej stronie szosy sycowskiej), lotnisko szybowców desantowych - Sokołowice, lotnisko pozorowane (obok obecnego zajazdu "Na Polance" - mogło ono istnieć już od początków wojny). Powstają szkoły lotnicze dla pilotów samolotów bojowych oraz pilotów szybowców wojskowych - także dla lotników państw sprzymierzonych. Poniżej pokazano prawdopodobne rozmieszczenie lotnisk w 1944/1945 r.


Na radzieckiej mapie pokazałem rozmieszczenie lotnisk na Spalicach w okresie 1944/1945 r.

Byłe polowe lotnisko bombowców Grabke (nazwa pochodzi od folwarku Grabken), powstałe najpewniej przy końcu wojny - było mocno bombardowane. Świadczyły o tym liczne głębokie leje bombowe oraz resztki spalonych samolotów w leśnych wycinkach (w których ukrywano je po wylądowaniu).

Orkiestry wojskowe
Każda samodzielna jednostka wojskowa (niektóre bataliony i prawie zawsze regimenty) posiadały własną orkiestrę wojskową, uświetniającą uroczystości wojskowe i państwowe. Najczęściej jednak koncertowały dla mieszkańców miasta. Miały one wysoki poziomi artystyczny. Potrafiły grać nie tylko marsze wojskowe, ale także muzykę symfoniczną. Dla mieszkańców koncertowały w trakcie przemarszów, na promenadach, w ogródkach kawiarnianych oraz w salach miejskich, hotelowych, szkolnych itp. Najstarszą była jednostka Regimentu Huzarów koncertująca w mieście w okresie 1850-1860. Najbardziej znaną była orkiestra Batalionu Strzelców (m.in. nagrywała płyty). Mniejszą renomę posiadała orkiestra Regimentu Dragonów. Ale często obie orkiestry występowały wspólnie z okazji uroczystych koncertów, np. w Kościele Zamkowym. W mieście często też koncertowały orkiestry z innych garnizonów, szczególnie z Wrocławia. Więcej o koncertach oleśnickich orkiestr wojskowych napisała w swojej pracy magisterskiej A. Drożdżewska.


Orkiestra Batalionu Strzelców (Jegrów) z ok. 1905 r.
Zdjęcie wykonano na poligonie Gęsia Górka


Okiestra Regimentu Dragonów z ok. 1910 r. koncertuje w mundurach paradnych z okazji urodzin
księżniczki Cecylii (stoi z prawej). Odbyło się to w Ligocie Małej przy Pałacyku Myśliwskim.
Na koniu przed orkiestrą obermusikmeister H. Fittnig


Orkiestra Regimentu dragonów w mundurach służbowych. Zdjęcie wykonano przed 1904 r. W środku siedzi stabstrompeter (w 1910 r. mający stanowisko Obermusikmeister) H. Fitting, mieszkający w 1921 r. przy M. Reja (Bahnhofstrasse) 8

Wojsko w 1935 r.
Rozmieszczenie garnizonu
w 1934 r. wg. W. Jeffke
Część koszar Jegrów oraz koszar Dragonów zajmuje I batalion 49 Pułku Piechoty z Wrocławia. Żołnierze bez wykształcenia mogą uczyć się "fachu" w Wojskowej Szkole Zawodowej (Heeresfachschule) mieszczące się ul. Wojska Polskiego 9. (Willa na rogu ul. Wojska Polskiego i ul. M.C. Skłodowskiej). Wojskowa Administracja Koszar (heeresstandortverwaltung) mieściła się przy Wojska Polskiego 52. Kasyno Oficerskie mieściło się przy ul. Wojska Polskiego 56 (ob. Budynek Pod Blachą). Wojskowa Rejonowa Komenda Uzupełnień (Wehrbeziks- Komando Oels) mieściło się przy ul. 11 Listopada 22


Dom na Gartenstrasse 22 (11 Listopada), spełniający funkcję WKU.
Przed nim stoi orkiestra, może w nim miała swoje pomieszczenia?

Jednostki wojskowe (bojowe) stacjonujące w garnizonie Oels, bazie lotniczej Oels w okresie od początku sierpnia do dnia rozpoczęcia wojny
I./Infanterie-Regiment 49; I./Infanterie-Regiment 51; II. / Infanterie-Regiment 83; Kavallerie-Regiment 8; I./Kavallerie-Regiment 8; II./Kavallerie-Regiment 8; 2. Eskadron/Kavallerie-Regiment 8; 6., 9., 10., /Kavallerie-Regiment 8; Aufklärungs-Abteilung 8.; 18 Infanterie-Division Aufklärungs-Abteilung 18; Aufklärungs-Abteilung 28; Radfahr-Abteilung 8; Radfahr-Abteilung 28, Landesschützen-Bataillon 586; (I./Jagdgeschwader 7 - błąd).

Uwaga: W powyższym spisie występuje I./Jagdgeschwader 7, wg Pawła Szczegodzińskiego jest to błąd. Chodziło prawdopodobnie o I./Jagdgeschwader 77, ale ta jednostka stacjonowała w Dobroszycach (więcej o historii tej jednostki na stronie P. Szczegodzińskiego).

Jednostki zapasowe (szkolne).
Formowane na terenie VIII Okręgu Wojskowego (Wrocław) i stacjonujące w Oleśnicy w okresie wojny
Sanitäts-Staffel; Ausbildungs-Leiter; Heeresfachschule (V.W.); Heeresfachschule (V.);Grenadier-Ersatz-u. Ausbildungs-Regiment 332 (od 1944 r.); Infanterie-Ersatz-Bataillon 360; Grenadier-Ersatz-Bataillon 360; Aufklärungs-Ersatz-Abteilung 8; Kavallerie-Ersatz-Abteilung 8; Kavallerie-Ausbildungs-Abteilung 8; Fahr-Ersatz-Abteilung 8; Fahr-Ersatz-Abteilung 28; Fahr-Ersatz-Schwadron 213; Remonte-Ersatz-Schwadron 8; Veterinär-Ersatz-Abteilung; Flugzeugführerschule C 22; Flugzeugführerschule B 22

Komenda Garnizonu
Wehrbezirks-Kommando (WK VIII, Wehrersatzbezirk Breslau. Zuständig für die Wehrmeldebezirke (Wehrmeldeämter) Oels, Trebnitz und Miltisch.);
Wehrmeldeamt (WK VIII, Wehrbezirk Oels. Zuständig für die Landkreise Oels und Groß Wartenberg.);
Wehrmachtfürsorgeoffizier;
Heeres-Standort-Verwaltung;
Standortältester Oels;
Fliegerhorst-Kommandantur 7/VII.

Ciekawostki:

Magazyny wojskowe
Magazyny wojskowe obejmujące trzy duże parterowe hale, leżały na końcu ul. Krzywoustego (Bernstandter strasse, Reichsstrasse 117), po prawej stronie, przed przejazdem kolejowym. Dzisiaj noszą nazwę Magazyny nr 4. W czasie ostatniej wojny były tam m.in. magazyny siana, w których pracowali jeńcy polscy i angielscy (mówiło się o anglikach jako lotnikach, czyli mogli to być żołnierze i podoficerowie załóg bombowców - strzelcy pokładowi i łącznościowcy oraz niekiedy piloci).

Kapitan Hans Adam Peter von Heydebreck (były podporucznik 6. Bataliony Jegrów z Oleśnicy) w grudniu 1918 utworzył w Oleśnicy Oelser Jägerbataillon, w skrócie nazywany Freikorps von Heydebreck. Batalion walczył przeciwko polskiemu powstaniu wielkopolskiemu - rozwiązany w 1920 r. Potem organizował jednostki do walki z powstańcami śląskimi. Po 1933 r. stał się S.A.-manem i został zamordowany przez SS.

Informacja pochodząca z 1945 r. Notatka dla Starosty oleśnickiego
"Zdobycze Wojenne. Ze zdobyczy wojennych w naszym powiecie znajduje się lotnisko poniemieckie przy drodze do Sokołowa w odległości 3 km. Od Oleśnicy po prawej stronie szosy. Znajdują się tam hangary samolotowe i kilka samolotów nie nadających się do użytku, lecz posiadające możliwe części do ewentualnego wykorzystania. Na terenie gminy Jankowice znajduje się 10 szybowców, na polach miedzy gromadami Jankowice-Smardzów-Stępin służących do transportowania materiałów wojennych jak również i innych, zniszczone w 80 %." Niepodpisane, brak daty. Przysłał Marek Włodarczyk.


1. Majewski R. VIII Okręg Wojskowy Wehrmachtu we Wrocławiu 1936-1945. Studium wojskowo-historyczne, Wrocław 1991

2. Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006

3. Geschichte des 2. Schlesischen Jäger-Bataillons Nr. 6 v. Otto, E. S. Mittler & Sohn, Berlin, 1902

4. Rieben E., Geschichte des Dragoner-Regiments Konig Friedrich III (8 Schlesien) nr 8. Verlag von Eisensschmidt, Berlin 1909

 

http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/AufklErsAbt/AufklErsAbt8-R.htm

http://www.luftfahrt-erfurt.de/seite14.htm

http://www.herder-institut.de/index.php?id=4&lang=pl&suchstring1=oels&auswahl=volltext&posbeg=40#jump

http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/PionierBat/PiBat30-R.htm

http://www.lexikon-der-wehrmacht.de/Gliederungen/InfErsRgt/InfErsRgt332-R.htm

http://www.genealogienetz.de/reg/SCI/Brieg/st-kr/stbrieg5.html#bende

http://www.lietadla.com/historia/slov-heinkel.htm (powyższe linki odnalazł i przekazał Marek Włodarczyk z Oławy. Dziękuję!)

Wyposażenie żołnierskie


Oelser Heimatkreisblatt. Roczniki 1956-1980.
Mundury dragonów - http://www.kaisersbunker.com/gtp/New/dragon0.htm
http://www.kaisersbunker.com/gtp/straps.htm
Mundury Jegrów - http://www.kaisersbunker.com/gtp/New/jager0.htm
http://www.kaisersbunker.com/hp/hw1.htm
www.armianiemiecka.tpf.pl/index.html
http://www.preussenweb.de/preussstart.htm
www.grosser-generalstab.de/
www.ebay.pl
www.allegro.pl


Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli
Opisy wybranych miejscowości
Szukam sponsora do wydania książki o zamku oleśnickim
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI

Notatki:

Poszukać: Chronik der Arbeitsgruppe 112/Oels. - Oels i. Schlesien 1936: Ludwig.