Stara synagoga - kościół Zbawiciela

Ten mały kościółek prawdopodobnie pochodzi z XIV lub XV wieku. Wzmiankowany po raz pierwszy w 1417 r. Pierwotnie była to dwunawowa, orientowana synagoga w stylu gotyckim. Podobno była wzorowana na synagodze Altneushul z Pragi wybudowanej w 1270 r. Prawdopodobnie żydzi oleśniccy pochodzili z Pragi i już w XIV w. zamieszkiwali Oleśnicę. W 1329 r. Konrad I potwierdził sobie prawo sprowadzania ich do swego księstwa. Kahał liczył kilka rodzin, ale majętnych. Dlatego możliwe było wybudowanie synagogi. Mieli najpewniej swoją dzielnicę w mieście obok synagogi, razem z rytualną rzeźnią, szkołą i osobną furtą w murach miejskich (jest w tym samym miejscu do dziś). Nie wiadomo, czy wówczas posiadali kirkut w obrębie murów. W 1530 sprowadzono z Pragi architekta do nadzoru remontu synagogi (może z nim przybył z Pragi pierwszy drukarz oleśnicki Chaim Schwarz?). Wskazuje to na bliskie kontakty kahału oleśnickiego z praskim oraz ochrony ze strony Podiebradów.

Poniżej współczesny plan:

Przed pożarem kościół był dwunawowy. Obecnie salowy (jednonawowy), na planie prostokąta. Od strony zachodniej przybudówka, służąca za pomieszczenie dla kobiet (w synagogach kobiety nie mają prawa przebywać razem z mężczyznami). Przy ścianie południowej wieża na planie prostokąta, której dolna część mogła stanowić kruchtę synagogi. Wieża zapewne została dobudowana (nadbudowana) w późniejszym czasie, gdyż synagogi nie posiadały wież.

Wschodnia ściana szczytowa ze śladami dawnych ostrołukowych gotyckich okien.	Przybudówka zachodnia z dachem mansardowym i niestety współczesnym plastikowym (?) oknem w dachu. Gdzie konserwator zabytków?

Po przepędzeniu żydów z miasta w 1535 r. - synagogę używano jako magazyn. Później zamieniono na arsenał miejski. W celu umożliwienia wtaczania armat - przebito szerokie wejście do kruchty i podobne w ścianie wschodniej (widoczne na powyższym zdjęciu - pokryte białym tynkiem).

Po stu sześćdziesięciu latach w roku 1695 pastor Beniamin Dexter przy wsparciu finansowym jego brata - odnowił budowlę i przebudował ją na zbór ewangelicki, który otrzymał wezwanie Salvatora. Podczas pożaru miasta w roku 1730 kościół spłonął. Pożar musiał być bardzo niszczycielski, skoro doprowadził do zawalenia sklepienia.

Cztery lata później kościół został odbudowany w stylu baroku, z fundacji księżnej Juliany Sybilli Charlotty (żona Karola Fryderyka Wirtemberga). Na kartuszu rozmieszczonym na loży książecej zachował się stylizowany monogram J S (obok tenże w odbiciu zwierciadlanym). Może również istnieje stylizowana litera W (Wirtemberg). Nie zauważyłem monogramu księcia K F, względnie C F (widoczny jest element zdobniczy lub coś o kształcie przypominającym literę F. Miejmy nadzieję, że przeczyta to specjalista i wyjaśni wątpliwości).

Kartusz z monogramem Juliany Sibilli. Powiększ. Fot. Paweł Szczegodziński

Wykonano wówczas nowy hełm wieży (chorągiewka z datą 1733) i barokowe portale, przekształcono otwory okienne (widoczne jeszcze na powyższym zdjęciu ślady gotyckich okien ostrołukowych), przebudowano wnętrze (zamiast zniszczonego krzyżowego sklepienia podpartego słupami dano drewniane pozorne sklepienie kolebkowe, usunięto słupy), dodano nowe wyposażenie (ołtarz, loża książęca, empory) oraz zdobienia. Od tego czasu, prawdopodobnie nosił nazwę kościoła p.w. św. Barbary.

Kościół na rysunku F.B. Wernera z ok. 1750 r., czyli kilkanaście lat po odbudowaniu.

W 1856 roku oleśnicki organmistrz Johann Gottlieb Anders, wybudował organy w tym kościele. Prawdopodobnie zastąpiły wcześniej używane, o których nic nie wiadomo. Nowe naprawiano już w 1872 roku.

Poniżej pokazano ambonę i lożę książęcą z okresu sprzed 1945 r.

Widok na ołtarz i umieszczoną w nim ambonę. Ołtarz ujęty z dwóch boków kolumnami z figurą Chrystusa Zbawiciela w środku. Ołtarz połączony z amboną.	Bogato zdobiona Loża książęca z umieszczonym nad nią chórem muzycznym. Widoczne organy, które zaginęły po wojnie lub zostały przeniesione do innego kościoła.

Widok na ołtarz i empory. Nad oknem widoczne wolutowe kartusze (Woluta - element dekoracyjny lub motyw ornamentalny w formie ślimacznicy, spirali, zwoju).	Ambona stanowiąca element ołtarza.

Loża książeca. Nad nią nieistniejący już chór muzyczny osłonięty kratą. Pod sufitem bogaty kartusz w stylu regencji z gorejącym sercem. Na parapecie kartusz z monogramem Juliany Sibilli.	Prawa empora. Widoczne nad oknami wolutowe kartusze, pomiędzy oknami zwisy kampanul (Kampanula - motyw dekoracyjny złożony z kwiatów w kształcie dzwonka, zwróconych w dół). Nad ołtarzem kartusz z Okiem Opatrzności.

W murach budowli zachowały się do dziś dwa oryginalne kute w piaskowcu portale barokowe. Jeden z nich znajduje się za wieżą od strony południowej, a drugi z przeciwnej strony kościoła (dziś wyjście główne).

Kościółek ten obecnie jest filiałem wrocławskiej Parafii Ewangelicko-Augsburskiej oraz siedzibą Kościoła Zielonoświątkowego. Nabożeństwa dla parafian i turystów: w języku polskim: II i IV niedziela miesiąca o godz. 15.30

Literatura:
Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. W-w 1963.
Oleśnica, Bierutów i okolice. Katalog zabytków sztuki w Polsce. Red. Pokora J., Zlat M. PAN. Warszawa 1983.
Przyłęcki Mirosław. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995.
http://www.luteranie.pl/diec.wroclawska/pl/TURYSTA/~olesnica.htm
http://www.geocities.com/abrasza/pl/

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas