Fajerwerki na medalach Chrystiana Urlyka - księcia na Bierutowie

Pierwszy z książąt oleśnickich Sylwiusz Nimrod był znawcą sztuki artyleryjsko-rakietowej i interesował się pirotechnicznymi eksperymentami. Wydał w 1657 roku w Oleśnicy, w drukarni J. Seyfferta książkę "Feuerwerk". Kartka tytułowa Kartka z książki . W książce opisano m.in. race świetlne (pociski) z dodatkowymi silnikami, dwu i trzystopniowe. Książę nazywa siebie wydawcą, ale sądzi się, że był jej autorem. Nic nie wiemy, czy te umiejętności wykorzystywał na zamku oleśnickim, nie ma na to przekazów.

Zapewne jego syn Chrystian Urlyk kontynuował ojcowskie zainteresowania i być może je rozwinął (był znany z prowadzenia różnych doświadczeń chemicznych). Wiadomo jest, że rozpoczął szeroko praktykować używanie ogni sztucznych, zwanych z niemiecka fajerwerkami, do uświetniania uroczystości rodzinnych. Z przekazów wynika, że fajerwerki były używane w 1684 r. z okazji przyjazdu jego żony Sybilli Marii do Bierutowa. W 1688 r. z okazji ślubu jego córki Luizy Elżbiety z Filipem (Philip) księciem Sachsen-Merseburg, a w 1702 z okazji 50. lecia urodzin księcia.

Rysunek z 1684 r. pomijam, jednak on z racji dużej powierzchni, pomógł w rozpoznaniu szczegółów na medalach.

Medal poświęcony ślubowi córki Chrystiana Urlyka - Luizy Elżbiety z Filipem księciem Sachsen-Merseburg, który odbył się 20 sierpnia 1688 r. w Bierutowie. Oblubienica miała 15 lat i była pierwszym dzieckiem księcia - stąd może wyjątkowo uroczysty ślub. Urodziła się w roku objęcia władzy księcia w części bierutowskiej i rok po jego zaślubinach z Anną Elzbietą.

Na awersie (lewa ilustracja) pokazano fajerwerki nad stawem. Nie wiadomo, gdzie znajdował się ten staw, zapewne obok Widawy. Może został wykonany za czasów Chrystiana Urlyka, bo był pokazywany pomiędzy 1684 - 1702 rokiem i potem chyba zasypany, gdyż nie jest widoczny na rysunkach F. B. Wernera. Główną rolę w pokazie odgrywa Posejdon (Neptun)z trójzębem, płynący na jakimś stworze, zionącym ogniem (sztucznym). Obok niego statek i inne obiekty pływające, rozświetlone ogniami. Na brzegu armaty (3) i wyrzutnie (1), z którch wystrzeliwane są sztuczne ognie. Widać ich rozpryski obok wież. Nad stawem dwie wieże, w podstawie których (2) widnieje data 1688. Pomiędzy wieżami zawieszone gorejące serce. W dolnej części medalu skrócony napis intencyjny:

FLAMMAE SER. NEONYMPH. PHIL. D. S. J. C. & M. Louis& Elis. D. VV. T. & O. B. DICATE BEROLS 20 AUG. 1688. Pełny tekst Flammae Serenissimorum Neonymphorum Philipii, Ducis Saxoniae, Iuliaci, Cliviae & Montium: Louisae Elisabethae, Ducis Wurtembergensis Teccensis Olsno-Bernsatadiensis, Dicatae Berolstadii 20 Aug, 1688.

Na rewersie pokazano strzelanie nad ogrodzonym terenem (w historii Bierutowa pisano, że strzelano fajerwerki na zamku. Trudno w to uwierzyć, gdyż przy okazji doszłoby do pożarów zamku jak i miasta. Jednak mogły się zdarzyć strzelania w kierunku ogrodu zamkowego). W górnej części medalu widoczna brama triumfalna, w górnej części której goreje napis (4) VIVAT. Poniżej w dwóch rzędach (5) goreje skrótowy napis

M.G.V.M.D.Z. - (Mit Gott Und Mit Der Zeit),
G.R.M.N.D.W. - (Got Richte Mich Nach Bestein Willen).

Na wieżach umieszczono (niewidoczne) monogramy CU; SM; LE; SA; CE - pary książęcej i dzieci (Chrytian Urlyk, Sibilla Maria, Luiza Elżbieta, Sofia Angelica, Chrystian Erdmann). Nad jedną z bocznych bram widnieje litera P (Philip) - imię narzeczonego.

Na niewielkich postumentach widnieją herby księstwa wirtembersko-oleśnickiego i saksońsko-merseburskiego (6), otoczone kręgiem fajerwerków. Ciekawymi postaciami są rycerze (7), jakoby (jak to może wynikać z małego powiększenia) bijący się na miecze. W rzeczywistości są to gorejące atrapy mieczy (jak w obecnych filmach S. F.). Widać to na poniższym wycinku z dokumentu ze ślubu Sybilli Marii.

W górnej częsci medalu, po obwodzie znajduje się sentencja: CANDORE OMNIA VINCIT; CREFCIE IN IMMENSUM. W dolnej części w dwóch rzędach: ET TEMPORA LAETA REDUCIT; NIL FLORERE VETAT (już niedowidzę i mogą się zdarzyć literówki).

Medal z okazji 50. lecia urodzin księcia, wybity w 1702 roku (żył jeszcze dwa lata). Pokazano tylko rewers, na którym widoczne są podobne elementy fajerwerków, gdyż oba medale wykonał Jan Neidhardt.

Widoczna jest część wodna i lądowa. Z prawej strony goreje napis VIVAT SOPHIA i jakaś trudno czytelna data. Zofia to czwarta i ostatnia żona. Przeżyła męża o ponad 30 lat.

Nie wiadomo gdzie się odbyły, pokazane na tym medalu fajerwerki. Czy jeszcze w Bierutowie, czy już w Oleśnicy, w której formalnie książę przebywał od 1698 roku. Nie wspomina się o pożarach związanych z strzelaniem. Znane sa przykłady z innych miast i wsi, które płonęły od fajerwerków.

Okres rządów Chrystiana Urlyka zaznaczył się zapewne rozwojem rzemiosła bierutowskiego związanego z produkcją fajerwerków, wyrzutni, różnorodnych gondol, statków, herbów itp., itd. i przygotowaniem terenów do strzelania. Zapewne po jego śmierci nie używano już fajerwerków w tak dużej skali.

Literatura

Sinapius J., Olsnographia oder eigentliche Beschreibung des oelssnischen Furstenthums in Niderschlesien, t. I. Lipsk 1707
Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006
Więcej o medalach i Wirtembergach - na tej stronie.