RATUSZ MIEJSKI
Początkowo w bloku śródrynkowej zabudowy rynku istniały kramy i ławki. Dom wójta znajdował się poza blokiem śródrynkowym. Potem powstają sukiennice, waga i inne elementy sprzyjające handlowi. Z czasem dom wójta rozbudowuje się i po pojawieniu się Rady przekształaca w Ratusz (Dom Rady). Pierwszy ratusz (wg innych źródeł - dom wójta) był raczej drewniany i wzmiankowano go już w 1393 r. Po wykupieniu wójtowstwa (1407r.), ten drewniany budynek, leżący na uboczu, nie odpowiadał randze miasta ani Rady Miejskiej. Musiał powstać ratusz murowany stojący w centrum rynku. J. Sinapius napisał, że stało się to w 1410 r. Jego wygląd niczym nie przypominał dzisiejszego - był to budynek jednopiętrowy i wybudowany w stylu gotyckim. Wieża mogła być budowana równolegle lub powstała po wybudowaniu ratusza, bowiem oceniono jej powstanie pomiedzy 1400-1500 rokiem.

Poniżej pokazano bardzo przybliżony schemat śródrynkowej zabudowy z okresu XV-XVII w. w oparciu o prace R. Czernera. Z schematu wynika, że ratusz mógł powstać na miejscu, być może, sukiennic. Wraz z rozbudową Rady i ich funkcji, wykupuje ona część pomieszczeń w sąsiedniej budowli (oddzielonej szerokim przejściem), mającej funkcje handlowe (bogate kramy lub sukiennice). Ta budowla obecnie jest nazywana skrzydłem południowym ratusza (ratusz właściwy to skrzydło północne). W skrzydle północnym - czyli we właściwym ratuszu znajdowała się sala posiedzeń Rady. Z prawej pokazano rozmieszczenie ratusza (oznaczony czarnym kolorem) w rynku wg . J. Pilcha.

W czasie wielkiej burzy w roku 1535 ratusz został silnie uszkodzony, odbudowano go w następnym roku zmieniając nieco jego konstrukcję. Uzyskał wtedy renesansową galeryjkę nad ośmioboczną nadbudową wieży. Z tego okresu pochodzą do dziś istniejące piwnice pod północnym skrzydłem gmachu, w których odbywał się wyszynk piwa i wina, ale od XVIII wieku służyły tylko do przechowywania tych trunków. W 1597 r. w klatce schodowej ratusza powstaje witraż z herbem Oleśnicy (za Z. Podurgielem).

W XVI w. nad oknami Ratusza znajdował się napis:

VIDERE JUDICES QUID FACIATIS, NON ENIM HOMINI JUDICATIS SED JEHOVAE EX ERIT VIBUSCUM IN NEGOCIO JUDICI (uwaga: jest to zapewne werset biblijny, być może że w trakcie przepisywania przez maszynistki posiada błędy).

Nad głównym wejściem umieszczono tekst (litery w kolorze złota):

NIHIL EST EX OMNIBUS REBUS HUMANIS PRAECLAR(I)US AUT PREASTAUTLUS QUAM DE REPUBL. BENE MERETI.

W ratuszu urzędował burmistrz oraz odbywały się zebrania rady miejskiej i posiedzenia ławy. Tam też mieściła się sala radnych, sala urzędu podatkowego, sala ławników, miejskie archiwum. W ratuszu znajdowała się również kancelaria rady miejskiej oraz miejsce pisarza. Wg Sinapiusa - w północnej części gmachu znajduje się nadal (tzn. jak za czasów gotyckich) duża sala, w której odbywają się również zabawy, a także i przedstawienia przejezdnych trup aktorskich oraz w XVII w. uczniów Gymnasium Illustre.

W parterze południowego skrzydła mieszka lichwiarz, obok znajdują się pomieszczenia dla straży nocnej, ponad nimi umieszczono izby więzienne, osobno dla szlachty i patrycjatu, a oddzielnie dla przestępców z innych warstw ludności.

W dolnej części wieży urządzona jest izba kaźni więziennej, na pierwszym piętrze wieży jest skarbiec, na drugim mieszka z rodziną strażnik, który także trąbi godziny (tak to za Sinapiusem opisuje Z. Podurgiel). Na wieży znajduje się zegar z dużą, miedzianą tarczą i dzwon. Na galeryjce wieżowej grywają muzykanci, a w większe święta występuje nawet orkiestra. Wokół ratusz otaczają kramy i ławy chlebowe, a także ławy na których umieszczaja swój towar sukiennicy.

W 1664 r. ratuszowi grozi zawalenie - przystąpiono do gruntownego remontu od fundamentów po dach. Liczni rzemieślnicy odnawiają sklepienie w sali ratusza. Dach wieży pokryto blachą ołowianą i zwieńczono pozłacaną kulą. J. Skibińska napisała "Pokrycie i zwieńczenie dachu kosztowało 7 oleśnickich kwart minus 1 garniec."

W roku 1730 wielki pożar rozpoczął swe niszczycielskie dzieło od budynków i kramów przy ratuszu, co było przyczyną spalenia siedziby rajców. W roku 1750 ratusz jest już odbudowany. Wówczas przed ratuszem stał pręgież. Nie wiadomo kiedy na wieży ratuszowej umieszczono zegar

Odbudowany budynek ponownie zmienił swój wygląd, co można stwierdzić na rysunku Wernera. Jednak straciłem zaufanie do prawdziwości szczegółów na rysunkach Wernera i nie wiem, czy ten rysunek ratusza oddaje prawdę.

Ratusz na rysunku F.B. Wernera

W roku 1823 ratusz ponownie płonie i w roku 1826 zostaje odbudowany.

Więcej zdjęć ratusza i rynku

Fasada budynku w stylu klasycystycznym połączyła zewnętrznie dwa dotychczas oddzielne skrzydła - tak jak pokazano na zdjęciu obok (na parterze skrzydła południowego w dalszym ciągu, do 1945 r. - istniały sklepy). Z tego okresu pochodzi hełm wieży w stylu klasycystycznym (niektórzy twierdzą, że w stylu empir). Radni otrzymują nowe wyposażenie sali obrad.
W roku 1892 wybudowano nową klatkę schodową i wówczas ostatecznie dwa oddzielne budynki zostały połączone w całość (ciągle istnieją wątpliwości czy całe drugie i trzecie piętro zajmowały biura magistratu). W klatce wmurowane są kamienne płyty herbowe z XVI i XVII w., pochodzące w większości z rozebranych w 1868 roku bram miejskich i z dawnego ratusza.

W 1934 r. hełm wieży zostaje ponownie pokryty blachą. Pozostała po tym pamiątka w postaci napisu "wygrawerowanego" na miedzianej blasze, pokrywającej zadaszenie wieży, wykonanego dokładnie na środku. Prace blacharskie wykonał w 1934 r. Max Suffing (wg książki adresowej Soeffing ) - mistrz blacharski (mieszkający na Georgenstrasse 21).

W 1945 roku Ratusz kolejny raz płonie. Przyczyną tego było, jak twierdzą także byli niemieccy mieszkańcy miasta, bombardowania miasta na początku lutego, czyli już po zajęciu miasta. Klatka schodowa wraz z pięknymi witrażami oraz wieża - ocalały z pożogi wojennej. Witraż obecnie znajduje się w Muzeum Architektury we Wrocławiu, a klatkę schodową wraz z kamiennymi herbami można podziwiać na miejscu.

Zniszczony Ratusz. Fot. nieznanego autora.Wiele zdjęć ratusza wykonała K. Gawinowska (1958 r.) i E. Małachowicz (1955 r.). Oboje z PKZ Wrocław.

Odbudowę ratusza po zniszczeniach wojennych rozpoczęto w 1958 roku.

Ratusz w trakcie odbudowy. Zdjęcie z archiwum Stanisława Kokota

Ostatnie rusztowania. Zdjęcie ze zbioru A.F.

Przy odbudowie zachowano jego zewnętrzną formę w zarysie klasycystycznym, ale nie w całości. Frontowa fasada jest obcięta o jedną trzecią z długości, co nie pozbawiło go cech dawnego wyglądu. Na hełmie wieży dalej widoczne są wojenne ślady

Wnętrze ratusza, poza wspomnianą klatką schodową, jest całkowicie nowe i dostosowane do współczesnych potrzeb Urzędu Miasta. Obecnie jest to dwupiętrowe, czworoboczne założenie o częściowo zachowanym, klasycystycznym podziale fasad, nakryte czworobokiem dwuspadowych dachów z wewnętrznym świetlikiem. Od wschodu przytyka doń wieża.

Rzut poziomy przyziemia	Przekrój podłużny.  Rys. wg J. Pilcha

Widok z góry na ratusz [1], [2]. W "Fotografie miasta" pokazano fotografie z wieży, autorstwa osoby, chcącej zachować anonimowość.

W 2008 r. na wieży ratuszowej umieszczono aparaturę nagłaśniająca do sygnalizacji alarmowej.

Literatura:
Czerner R. Zabudowy rynków. Średniowieczne bloki śródrynkowe wybranych dużych miast Śląska. P Wr. Wrocław 2002
Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz Stanisław. Ossolineum. Wrocław. 1981
Przyłęcki M. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
Pilch. J. Ratusze Dolnego Śląska. Wrocław: Dolnośląskie Towarzystwo Oświatowe, 1970.
Skibińska J. Studium historyczno-architektoniczne Ratusza. Wrocław 1958

z (z PARAIP c 19).

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów •
Oleśnica w XIX w. • Fortyfikacje miejskie • Księstwo oleśnickie • Herb Oleśnicy •
Herb księstwa oleśnickiego • Herby • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki •
Drukarnie •Książęce krypty • Pręgierz i szubienica • Biografie historyczne •Pomniki oleśnickie •
Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki o Oleśnicę 1945 r. •Renowacje i zamierzenia •
Kalendarium • Zasłużeni dla Oleśnicy • Oleśniccy artyści • Oleśniccy autorzy • Inni artyści •
Oleśniccy fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapki miasta • Zagadki • Rozmaitości •
Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Bibliografia • Linki