Rzeka Oleśnica w historii miasta. Wybrane zagadnienia.

Na temat rzek i kanałów związanych z Oleśnicą nie ma żadnych opracowań historycznych. Dlatego niżej przedstawiam swoje przypuszczenia oparte na szczątkowych informacjach dotyczących historii Oleśnicy oraz na analizie map i planów rzek.

Rzeka (potok) Oleśnica (Oelsbach)
Rzeka Oleśnica, mająca ok. 44 km długości, jest najdłuższym dopływem Widawy. Wypływa z południowych stoków Wzgórz Twardogórskich na wysokości 202 m n.p.m. w pobliżu wsi Drogoszowice (Schöneiche). Zapewne w przeszłości miejsce źródła rzeki, jak i kierunki przebiegu koryta rzeki, ilość i miejsca wpadania dopływów itp., ulegały zmianie. Na mapie Daniela Sinapiusa z 1712 r. pokazano jako źródło rzeki miejscowość Szczodrów (Schollendorf). Przez co zapewne przed wojną dwie wsie toczyły spór o źródło rzeki. Wygrywał promocyjnie Szczodrów (Schollendorf), gdyż wydał widokówkę, z napisem "Źródło potoku Oleśnicy".

Widokówka z miejscowości Szczodrów z napisem "Pozdrowienia ze źródła potoku Oleśnicy".
Pomyłkowo widokówka ta trafiła do najnowszej monografii jako oleśnicka.
Widokówka ze zbioru A. F.

Niestety odcinek rzeki (teraz wiadomo, że jest to tylko dopływ) "skurczył się" i nie sięga do Szczodrowa. Już w 1745 r. na mapie Tobiasa Conrada Lettera z 1745 r. pokazano źródło w Drogoszewicach (w rogu z prawej, oznaczonym jako Schönwalde).

«Obecne miejsce źródła rzeki Oleśnica nie jest dobrze oznaczone w terenie (jakiś większy kamień z napisem), ani nawet na mapie. Dlatego młodzież chcąca dotrzeć do źródła - nie trafia tam. Może warto jakoś oznakować źródło. Wszak jest ono związane z historią miasta».

Rzeka początkowo była dziko płynąca, w okolicach Oleśnicy szeroko rozlana, tworząca naturalne stawy (najstarsze źródła wymieniają Staw Liliowy) i tereny podmokłe. Prawdopodobnie utrudniony przepływ wody powodował, że poziom rzek był wyższy niż obecnie. Od czasu osiedlania się na tych terenach zakonników - już w XIV-XV w. wspomina się o regulacji rzeki - pojawiają się młyny na rzece Oleśnicy i jej dopływach, oraz stawy rybne. Rzeka ciągle zmienia swoje koryto, szczególnie po wysokich stanach wód.

Ilość budowli wykorzystujących siłę wody sukcesywanie wzrasta. Przed 1945 r. istniało ich ok. 27, z których napędzano koła młyńskie i mechanizmy (papiernia w Smardzowie, folusz w Oleśnicy). Na początku XX wieku rzeka zaczyna napędzać turbiny małych elektrowni. Rozbudowana sieć młynówek spełniała jednocześnie zadania kanałów nawadniających okoliczne pola. Dlatego układ i przebieg rzeki w XIX i XX w. ulega ciągłym zmianom.

Obronna funkcja rzeki - zasilanie fos
Po powstaniu grodu książęcego oraz po lokacji miasta powstały fosy, zasilane przez rzekę na zasadzie naczyń połączonych. W związku z tym, że wysokość miasta nad poziomem morza wynosi ok. 152 m, to aby nie kopać głębokich, kosztownych fos - należało mieć wysoki poziom wody w rzece. Z punktu widzenia obronnego, żadne sztuczne spiętrzanie wody rzeki, ani budowanie fosy w postaci "wanien" zalewanych sztucznie wodą, nie było skuteczne, ani nie sprzyjało zdrowiu mieszkańców (co dziwne tego rodzaju rozwiązanie miał Namysłów - nie mam mapy pozwalającej opisać to rozwiązanie, które było skuteczne. Miasto wielokrotnie odpierało ataki). Wojska szturmujące miasto mogły rozkopać wał spiętrzający wodę i tym samym spuścić ją z fosy. Tego rodzaju zabezpieczenie mogło być skuteczne przeciwko bandom rzezimieszków.

Brak jest informacji o wysokości lustra wody rzeki w okolicach Oleśnicy. Prawdopodobnie było ono wyższe niż obecnie. Pierwsza znana mi informacja pochodzi dopiero z XIX w. Napisano, że Oleśnica leży "na wzniesieniu 466 stóp n.p.m., a 24 stóp nad poziom wód Oleśnicy, na prawym brzegu rzeki...". (Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich 1886. t. VII s. 473). Z tego wynika, że miasto było 24 stopy nad poziomem rzeki czyli ok. 8 metrów. Stąd, aby zapełnić wodą fosę na głębokość 3 m., głębokość fosy powinna wynosić ponad 11 m.

Schematyczny rysunek pokazujący, że przykładowo w XIX wieku, przy wymaganej głębokości wody w fosie
wynoszącej 3 m - głębokość fosy winna wynosić przynajmniej 11 metrów.

Ale i tak z tego wynika, że głębokość fos w XIII w. wynosiła ok. 9-10 m. Czy to było możliwe? Spotyka się takie fosy, np. Zamek Gryżowski miał fosę o głębokości 10 m. Jeśli uwzględnić, że długość obwodów murów wynosiła ok. 1600 metrów i w trakcie budowy murów miejskich fosy były przesuwane i pogłębiane - to mieszkańcy miasta musieli stracić wiele czasu i kosztów na ich wykonanie.

Wraz z melioracją gruntów i regulacją rzeki - poziom lustra wody ulegał zmniejszeniu, co być może, powodowało konieczność pogłębiania fos lub poszukiwania innych sposobów dostarczenia do nich wody. Może kiedyś znajdziemy opis fos w Oleśnicy.

Dostarczanie wody pitnej do miasta. Oleśnica znalazła się na prawym brzegu rzeki Oleśnicy.

W miarę rozwoju miasta, zwiększania ilości mieszkańców (w 1600 r. - ok. 3000 mieszkańców), szczególnie tych, mających prawo warzenia piwa (w 1419 było 137 domów z prawem piwowarstwa), powstał problem dostarczania wody. Indywidualne noszenie lub stosowanie beczkowozów dostarczających wodę z rzeki już nie wystarczało. Woda czerpana ze studni, znajdujących się na zapleczu domów bywała niezdrowa, gdyż obok nich budowano "wychodki", co powodowało skażenie wody i w następstwie epidemie. Zaszła wobec tego konieczność doprowadzenia wody do miasta. Wówczas już istniały "pompy hydrauliczne" podnoszące wodę na niewielkie wysokości (np. w zamku oławskim w 1597 r.), ale wydajność ich była jeszcze niewielka.

«Aby zapewnić wodę całemu miastu należało zrobić małą rewolucję w przebiegu rzeki - pozostawić stary przebieg rzeki, zabrać mu część wody i nowym kanałem doprowadzić ją na poziom miasta»

Nie wiadomo jak przebiegały decyzje z tym związane. Zapewne Karol II Podiebrad przed 1600. rokiem zezwolił mieszczanom Oleśnicy na doprowadzenie wody do miasta. Prawdopodobnie Rada Miasta uchwaliła podatek wodny (rurowy) na sfinasowanie przedsięwzięcia. W związku z tym, że miasto znajdowało się na wysokości 152 m n.p.m. należało znaleźć w górnym biegu rzeki miejsce, z którego - po wybudowaniu specjalnego kanału - woda dopłynie grawitacyjne pod jego mury.

Z wycinka mapy powiatu oleśnickiego widać na jakiej wysokości n.p.m. leży Oleśnica i poszczególne miasta

Z analizy planów rzek sprzed 1945 roku i zdjęć wynika, że te warunki spełniały Sokołowice (Zucklau) leżące na wysokości ok. 158-160 m n.p.m. i tam rozmieszczono jaz.

Wycinek z mapy powiatu. Nowy odcinek rzeki oznaczyłem kolorem czerwonym.
Kolorem zielonym pokazałem miejsce, w którym rzeka sztucznie dzieli się na dwie odnogi - rzekę Oleśnicę
(czerwony kolor) i stary bieg tej rzeki (kolor niebieski). Do Gęsiej Górki obie linie rzek nigdzie się nie łączą, ani nie dzielą.
Całość tego odcinka rzeki do miasta Oleśnicy Skan tego wycinka mapy dostałem od Przemysława Łuczaka. Dziękuję.

Poniżej pokazałem zdjęcie tego jazu wykonane w 2007 roku. Wcześniej to była budowla drewniana, potem zapewne murowana, obecnie betonowa.

Widok jazu w Sokołowicach. Od "góry" płynie rzeka Oleśnica. Przez przepust jazu płynęła stara rzeka, a wzdłuż betonowego muru dalej rzeka (kanał) Oleśnica. W przypadku dużego stanu wody, otwierano szerzej zastawkę i mniej wody wpływało do miasta.	Tutaj zaczynało się nowe koryto rzeki Oleśnicy, o obecnej szerokości ok. 2,5 metra.

Na XVIII wiecznej mapie widać jak wówczas przebiegała rzeka Oleśnica i jej główne dopływy.

Na poniższej mapie pokazano jak przebiegały obie rzeki (stara) i nowa ok. 1800 roku na odcinku Spalice - Oleśnica.

Przebieg rzek (cieków wodnych) na odcinku Spalice - Oleśnica. Kolor zielony - przebieg rzeki Oleśnicy do ok. 1600 r. wg mapy z 1810 r.
Kolor czerwony - dodatkowy nowy przebieg rzeki powstały ok. 1600 r. i nazwany "Oleśnicą"."Stara" rzeka o nowej nazwie "Klingelbach" dalej toczyła swoje wody z mniejszą objętością. Kolor niebieski o różnym nasyceniu, to stawy i rozlewiska o różnej głębokości.
Rysunek pochodzi z monografii Oleśnicy z 1930 r.

Dom wodociągów
Dom wodociągów (wasserkunst) stał w okolicach Bramy Namysłowskiej na skrzyżowaniu ob. ul. Lwowskiej i J. Sinapiusa. Jeszcze był pokazywany na planie Oleśnicy z 1899 roku. Najpewniej pierwszy budynek, wybudowany przez wynajętych rurmistrzów (rurników), był całkowicie drewniany i został spalony w trakcie wojny trzydziestoletniej. Dom ten stał "okrakiem" nad rzeką. W nim, na rusztowaniu pod sufitem, były umieszczone skrzynie na wodę z dębowego drewna (z których jedna była odstojnikiem). W kanale rzeki i w budunku umieszczono wielkie drewniane koło czerpakowe. Nurt rzeki wprawiał koło w ruch, czerpaki wypełnione wodą wznosiły się do góry i wlewały swoją zawartość do skrzyni. Z niej dalej woda grawitacyjnie płynęła do miasta dwoma nitkami drewnianych rur. Dom wodociągów był najpewniej wielokrotnie modernizowany. Zapewne później stał się budynkiem ceglanym (niżej pokazanym) ze stacją metalowych pomp, które były napędzane siłą płynącej wody lub kieratem. Za użytkowanie wodociągu zapewne pobierano czynsz, przeznaczany na opłacanie rurmistrza, naprawy i konserwacje hydrourządzeń. Zapewne dzięki istnieniu wodociągu mogły także powstać łaźnie miejskie.

Zdjęcie domu wodociągów od strony rogu budynku obecnej kawiarni Iwona. Na poddaszu znajdował się zbiornik. Wodę dostarczały pompy. Źródło: Monografia Oleśnicy z 1930 roku. Zdjęcie dobrej jakości przysłała U. Nordhorn (dziękuję!).	Widokówka z ob. ul. Lwowskiej. Zdjęcie domu wodociągów od tylniej strony. Zdjęcie prawdopodobnie wykonano przed 1897 r.

Widokówka z ob. ul. Lwowską. Z lewej strony widoczna boczna ściana domu wodociągów (1907 r.).	Na wycinku mapy z 1882 r. pokazano miejsce przecięcia ul. Lwowskiej z ul. J. Kilińskiego i stojący okrakiem nad rzeką Wasser Hebe-Werk (wasserkunst) pokazany strzałką. Na mapie z 1899 r. do tej nazwy dodano słowo Altes, gdyż wybudowano nowy zakład wodociagów. Nie wiadomo, kiedy budynek rozebrano.

Rurociągi
Dwa rurociągi biegnące od domu wodociągów w kierunku Rynku były stosunkowo płytko ułożone. Jeden rurociąg o średnicy ok. 25 cm wykonany był z drążonych pni sosnowych długości do 10 m, połączonych metalowymi złączkami (buksami). Do uszczelniania łączeń pomiędzy poszczególnymi odcinkami rur używano wówczas mchu i dziegciu. Na poniższym zdjęciu widać odcinek rury "oleśnickiej". Na pierwszym planie widoczna złączka metalowa. Również widoczny znaczny stosunek średnic - zewnętrznej pnia do średnicy otworu właściwej rury.

Niektóre rury miały kształt łukowy, co może wskazywać, że były wyginane po przewierceniu. Druga nitka rurociągu o innej średnicy była oddalony o ok. 40 cm. Biegły one pod ul. Rurową (od tych rur - jej nazwa), a potem woda trafiała do zamku, uprzewilejowanych domów w rynku (czy to domy z prawem warzenia piwa?) oraz dwóch małych zbiorników (drewnianych koryt) w rynku. Z wykopalisk wynika, że rury były kładzione również na ul. 3 Maja. Prawdopodobnie woda do zbiorników z rur była wlewana (wzorem innych miast) przez jakąś minifontannę (wodotrysk) i z niej nabierano wodę do użytku domowego. Zbiorniki jednocześnie spełniały rolę przeciwpożarową. Wodociągi zapewne w mroźne zimy przestawały działać. Nie wiadomo do kiedy używano drewnianych rur.

Przebieg rzeki w mieście

Wycinek z mapy 4770 z 1912 r. Dolna linia niebieska pokazuje przebieg rzeki Oleśnicy,
górna - rzeki i kanały, mające w okolicach miasta nazwy własne (Mühlbach i Klingelbach).

Rzeka Oleśnica ok. 1902 r. Widokówka z okolic ul. Brzozowej. Przysłał R. Bober.	Widokówka niedatowana, pokazująca rzekę płynącą w betonowym korycie od obecnej ul. Skłodowskiej-Curie. Z prawej budynki przy ul. Lwowskiej.

Poniżej pokazano na wycinku mapy rzekę Oleśnicę przed 1939 rokiem. Widoczny odcinek: okolice ul. Skłodowskiej-Curie - ul. Młynarska.

Koryto rzeki w różnych jej miejscach w latach ok. 1930-1955(?). Kolor niebieski - betonowe otwarte koryto.
Kolor czerwony - część podziemna. Kolor zielony - koryto otwarte uregulowane.

Czy rzeka płynąca w nowym korycie miała wpływ na obronę miasta?
Nie wiem czy powstałe ok. 1600 roku koryto rzeki miało również spełniać zadania uzupełniania wodą fos? Nie znalazłem na ten temat materiałów. Jeszcze wówczas istniały fosy, bowiem przy końcu wojny trzydziestoletniej Szwedzi kazali je jakoby zasypać. Z drugiej strony wiadomo, że istniał już młyn książęcy (obok zamku) napędzany przez tę rzekę. Czy wobec tego istniała fosa w okolicach Bramy Oławskiej (ul. 3 Maja), czy może już płynęla tam rzeka? Nie znam odpowiedzi na to pytanie.

Rzeka Oleśnica pracuje
Karol II Podiebrad zakładał wodne młyny książęce. Wiemy o młynach: papierniczym w Smardzowie i nieokreślonych miejscowo - zbożowych. Młyn książęcy zbożowy od wieków znajdował się w tym samym miejscu - przy zamku na ul. Młynarskiej. Stoi i stał w dawnej fosie. Czyli mógł powstać po zlikwidowaniu fos. Musiała go napędzać rzeka Oleśnica. O tym, że istniał w czasach Podiebradowskich można sądzić pośrednio z istnienia w miejskim murze kurtynowym - furty młynarskiej, zamurowanej podczas trwania wojny trzydziestoletniej.

Z map i rysunków wynika, że rzeka Oleśnica po wypłynięciu z młyna książęcego była magazynowana na podzamczu. Stworzono obwałowanie (stąd ul. Wałowa) i utworzono Staw Zamkowy i Staw Wałowy. W nich hodowano ryby i spiętrzona woda kolejno napędzała inne urządzenie - najprawdopodobniej folusz (lub olejowy?). Pokazano to na poniższym wycinku mapy z 1882 roku.

	Zamek i Podzamcze: 1 - młyny; 2 - rzeka Oleśnica; 3 - most, przepust wodny; 4 - przepust (reguluje dopływ wody na koło Folusza i wydokość wody w stawach); 5 - Folusz napędzany wodą ze stawu. Po 1905 r. zaczyna się likwidowanie stawów. Zniknął dlatego Folusz. Na mapie z 1928 r. pokazano tylko na podzamczu rzekę Oleśnicę.

Odpoczynek nad rzeką
Przy końcu XVIII wieku wzdłuż dawnej i nowej rzeki Olesnicy rozpoczęto budowę promenad i sadzono drzewa. Powstawały miejsca spacerów oleśniczan.

Upadek znaczenia tej rzeki
Na przełomie XIX/XX wieku - po wybudowaniu nowych głębinowych studni w rynku (1884 r.), a szczególnie zakładu wodociągowego (1898 r.) oraz mechanizacji napędu młynów (najpierw napęd parowy, potem elektryczny) nastąpiło zmniejszenie zapotrzebowania na dawne funkcje rzeki. Staje się ona niepotrzebna, zaczyna przeszkadzać w rozbudowie miasta.

«Nie wiadomo, kiedy ponownie Oleśnica znalazła się na lewym brzegu rzeki Oleśnicy»

Plan przebiegu rzek i kanałów ok. 1962 r. na odcinku Sokołowice-Oleśnica Podzamcze. 1 - śluza w Sokołowicach, 2 - zastawka w Gęsiej Górce, 3 - jazy w okolicach stawu w Oleśnicy, 4 - śluza w okolicach ul. Kruczej. Na podstawie: Projekt Techniczno-Roboczy "Oleśnica Rzeka". Wyk. Centralne Biuro Studiów i Projektów Wodno-Melioracyjnych we Wrocławiu. 1964 r. Dziękuję Panom Ryszardowi Pacowi i Władysławowi Kocurowi z Dolnośląskiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych we Wrocławiu. Inspektorat w Oleśnicy, za dostarczenie tego planu, materiałów i konsultacje.

Dla historii kanału powstałego ok. 1600 roku najistotniejsze jest wybudowanie tzw. Węzła Karsta w Gęsiej Górce - oznaczonego na planie cyfrą 2. Nie znam powodów jego wybudowania.

Prof. Zdzisław Karst - długoletni vice i przewodniczący Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej we Wrocławiu. Miał wpływ na rozwój budownictwa oleśnickiego (chyba był honorowym obywatelem Ziemi Oleśnickiej?). Współautor monografii oleśnickiej z 1981 roku.

Wówczas w Gęsiej Górce rzeka Oleśnica dzieliła się na dwie odnogi (poniższe zdjęcia autorstwa ś.p. Ryszarda Bobera). Przez zastawkę (oznaczoną na planie strzałką nr 2) płynie woda do starego koryta rzeki. Wzdłuż pokazanego muru płynęła rzeka Oleśnica w kanale wykopanym ok. 1600 r.

Zastawka w Gęsiej Górce. Podpływa do niego rzeka od Sokołowic (z "góry" zdjęcia). Nadmiar wody przepływa poprzez zastawkę do rzeki będącej po 1600 roku kanałem ulgi o nazwie Klingelbach. Wzdłuż zastawki płynęła woda kanałem do miasta (w kierunku "dołu" zdjęcia).	Widoczna woda przepływająca przez zastawkę. Wyżej w prawo płynęła rzeka Oleśnica w kierunku miasta. Inne zdjęcia tego miejsca - zbliżenie. Fot. R. Bober

Dawna rzeka Oleśnica znika z miasta
Po roku 1960, tj. po rozpoczęciu rozbudowy Oleśnicy - dalsza, wolnopłynąca część rzeki została umieszczona w betonowych rurach (część przykryta betonowymi płytami) i zakopana na całej długości. Na zdjęciu poniższym pokazano zakopywanie odcinka biegnącego wzdłuż fosy przy ul. Cieszyńskiego.

Zakopywanie rzeki Oleśnica w rurach ok. 1960 r. Fot. E. Niczypor

Całkowity koniec (?) przepływu wody w tych rurach jest związany (podobno) z awarią jazu w Gęsiej Górce. Wówczas woda przez dłuższy czas przestała płynąć kanałem na odcinku Gęsia Górka - Oleśnica. Skorzystali z tego przedsiębiorczy mieszkańcy okolic i uczynili z koryta rzeki śmietnik - zasypali go. Dlatego nie skierowano ponownie wodę do tego kanału. Być może, że nie było takiej potrzeby. Kiedy wspólnie z ś.p. Ryszardem Boberem wędrowaliśmy śladem dawnej rzeki - widzieliśmy sytuację, jak na poniższym zdjęciu. W dawnym kanale rzeki Oleśnicy, utworzonej ok. 1600 r. - płynął mały strumyk - podobno miał zasilać tylko okoliczne stawy rybne. Obecnie ślady tej rzeki (jej koryta) widoczne są w okolicy dawnego Kirkutu przy ul. Leśnej. Drzewa rosnące kiedyś przy rzece - widać przy ul. Brzozowej i przy murze targowiska obok budynku MOKiS-u.

Na zdjęciu z ok. 2007 r. widać odcinek dawnej rzeki Oleśnica w rejonie Gęsiej Górki. Był to ledwo płynący strumyczek. Fot. R. Bober.

Wg pracowników MGK w Oleśnicy - to co zostało po rzece Oleśnicy - jest wykorzystywane i stanowi kanał burzowy.

Pominąłem opis innych cieków wodnych (rzeczek, kanałów) istniejących jeszcze w XIX i w pierwszej połowie XX w obrębie obecnych granic miasta. Ważnym kanałem była młynówka zasilająca młyn w okolicach Bramy Wrocławskiej. Czy ta historia ulegnie zapomnieniu?

Przedstawiony tekst jest tylko wywołaniem tematu historii rzek i kanałów w powiecie Oleśnickim. Mam nadzieję, że do dyskusji włączą się osoby zmieniające przebieg rzek po 1960 roku lub mające dostęp do dokumentacji znajdującej się we Wrocławiu. Należałoby znać przyczyny tych zmian.

Zbieżne:
Kompleks wypoczynkowy
Zaopatrzenie Oleśnicy w wodę
Park miejski