Marek Nienałtowski
Zarys historii budynków poczty oleśnickiej
11.06.2009 r.
Znacząco zmieniono i uzupełniono 09.09. 2021 r.,
Następne zmiany 16.09.2026 r.

Nic nie wiadomo o istnieniu w Oleśnicy lub na zamku oleśnickim (w czasach książąt piastowskich i Podiebradów) jakiejś zorganizowanej grupy zajmującej się dostarczaniem listów i przesyłek do adresatów. Natomiast z historii wynika, że książęta wysyłali swoich posłańców lub przekazywali listy podróżnym lub kupcom. Oleśnica leżąca na ważnej trasie musiała stać się punktem przystankowym dla powstających zaczątków poczty. W 1670 r. ustanowiono w Oleśnicy urząd pocztowy. Wzmiankuje się, że w 1684 r. istnieje w Oleśnicy urząd pocztowy z jednym poczmistrzem. Karety pocztowe kursowały dwa razy w tygodniu na trasie Wrocław - Warszawa. Od 1706 roku istniały dwa szlaki pocztowe łączące Drezno z Warszawą. Jeden wiódł przez Piotrków, Kępno, Oleśnicę, Wrocław, Legnicę, Görlitz i Budziszyn. Ten szlak dyliżans pokonywał w 136,5 godziny [2], czyli przewóz listu trwał ok. 5-6 dni.

J. Sinapius potwierdza istnienie (1707 r.) urzędu pocztowego w Oleśnicy. Najczęściej urząd pocztowy był połączony ze stacją dyliżansową, dlatego sam budynek poczty i jego otoczenie ulegało rozbudowie. Zazwyczaj też poczmistrz mieszkał w budynku poczty.

Wg J. Sinapiusa [5] poczta (i podróżujący) przybywała do Oleśnicy:

Z Oleśnicy do:

W 1735 roku wzmiankuje się oleśnickiego cesarskiego pocztmistrza Johanna Wintera, który przyczynił się do budowy kościoła katolickiego w Oleśnicy [3]. Czyli istniała w mieście stacja cesarskiej (austriackiej) poczty. Przy końcu XVIII wieku Oleśnica jest już ważnym węzłem komunikacyjnym. Przez miasto biegła linia dyliżansowa z Wrocławia do Warszawy [3]. Na niej kursowały w tygodniu dwa dyliżansy i dwa razy kursował posłaniec konny. Jeden kurs tygodniowo odbywał się dyliżansem na linii do Kluczborka przez Bierutów i Namysłów. Dwa razy w tygodniu posłaniec pieszy przenosi listy do Twardogóry przez Dobroszyce i do Trzebnicy. Do Międzyborza nie było połączenia. 7 listopada 1741 roku król pruski Fryderyk II nadał hrabiemu Heinrichowi Leopoldowi von Reichenbachowi z Goszcza godność generalnego poczmistrza Dolnego Śląska, ale chyba nie wpłyneło to na rozwój poczty między naszymi miastami.

Na początku XIX w. każde miasto powiatowe posiadało urząd pocztowy - także i Oleśnica (w 1856 r. nazywany był królewskim urzędem pocztowym w Oleśnicy). Od 15. 11. 1850 r. zaczęto w Prusach wprowadzać znaczki pocztowe, które były kasowane okrągłą pieczęcią z numerem poczty.

Odbitka stempla i datownika z poczty oleśnickiej
z 1850 r. Źródło ebay.de


Przykładowe znaczki z pieczęcią Oels z różnych lat. Źródło ebay.de

Początkowo przyjmowano, że urząd miał się mieścić przy wjeździe do miasta. Posiadał on także miejsce na postój dyliżansów, furgonów pocztowych oraz stajnie. Czyli taki budynek i i jego zaplecze zajmowały stosunkowo duży obszar. Jesienią 1862 roku zaczęła działać stacja telegraficzna.


Dyliżans przewożący także pocztę, kursujący na trasie Oleśnica - Bierutów - Namysłów - Kluczbork.
Zapewne w tym czasie (1850-68) kursował już codziennie. Źródło: OH nr 4/1991


Jak widać przewoził także żołnierzy z jednostek stacjonujących w tych miastach. Obok koni stoją w ubiorach służbowych pracownicy pocztowi (kobieta i żołnierz siedzący na ich miejscu tylko pozują do zdjęcia).

Po pożarze w 1730 r. wybudowano nowy budynek poczty - istniał przy ul. Maryjnej (obecnie J. Matejki). Widać go na litografii A. Groegera z 1862 r.


Z prawej pierwszy budynek to Królewski Urząd Pocztowy

Zapewne z tyłu budynku znajdowały się inne pomieszczenia. Już na mapie z 1882 r. budynek ten nie jest pokazywany. Kolejny wybudowany budynek poczty w tym samym rejonie pokazano niżej. Miał wymiar ok. 19x11 m i posiadał 8 pomieszczeń [4] i był zapewne dwukondygnacyjny, aby pomieścić mieszkanie dla poczmistrza. Widać, że dokoła niego istniała droga umożliwiająca jednokierunkowy wjazd i wyjazd.

Budynek poczty oznaczony niebieską kredką (w XIX w.) leżał przy ul. Matejki 13. Z tyłu znajdowały się pomieszczenia pomocnicze (stajnie, magazyny itp.). Budynek nr 14 oznaczony jest jako spalony. Z planu Oleśnicy z 1883 roku
Były budynek poczty (nr 13) zmodernizowany już na mieszkalny. Wg planu miasta z 1911 r.


Z lewej były budynek poczty na widokówce z ok. 1916 r. W styczniu 1945 r. został spalony jak inne budynki w tym rejonie

Zapewne ten budynek wraz z wzrostem ilości mieszkańców i wysyłanych przesyłek prędko przestał spełniać swoją rolę. Powstała potrzeba wybudowania nowego nowoczesnego budynku poczty. Zaczęto o tym już myśleć już w latach 70 - XIX w. Wybrano działkę przy ówczesnej Ohlauerstrasse [4].


Rozmieszczenie działek pomiędzy ul. 3 Maja i ul. 11 Listopada. Strzałką pokazano działkę, na której planowano
wybudować pocztę. Widać, że jest ona duża i ma nieregularny kształt. Z planu Oleśnicy z 1883 roku

Niebieską kredką zaznaczono na planie zarys działki pod pocztę. Leżała na rogu Ohlauerstrasse i Magazinstrasse. Istniejące ulice miały być poszerzone i wyprostowane. Z planu Oleśnicy z 1883 roku

Czerwonymi liniami (nałożyłem je na ledwo widoczne linie narysowane kredką) pokazano planowane wówczas ulice przy poczcie - ul. Sienkiewicza i ul. Pocztową. Domy o nr 51 i 52 leżały na dużej działce - dalej zaznaczona kolorem żółtym. Miała ona 1 hektar i 8 arów powierzchni [4]. Tę działkę i części innych miasto musiało wykupić od właścicieli (było ich ok. siedmiu). O wykupie już myślano znacznie wcześniej, bo prawdopodobnie w latach 1878-1879. Potem należało wyburzyć budynki znajdujące się na działce i na przyszłych ulicach [4].


Prawdopodobnie rysunek budynku poczty z dokumentacji projektowej,
noszącej datę 1894 roku. Widać, że miał mieć wysoką wieżę, może nawet
z tarasem widokowym. Żródło: ebay.de

Nie wiadomo kiedy zaczęto budować budynek poczty, natomiast plan był gotowy w końcu 1894 r. [4].


Zwymiarowany budynek poczty z ogrodem na planie z 1904 r.
Kliknij aby powiększyć [4]

Na powyższym rysunku datowanym z 15 grudnia 1894 r. pokazano budynek poczty rozmieszczony na powierzchni 2852 m2 i ogród zajmujący 3135 m2. Z prawej znajduje się jeszcze nie nazwana ulica i planowany budynek sądu [4].

Jest to akwarelowany rysunek piórkiem z 1897 r., znajdujący się w zbiorach Museumsstiftung Post und Telekommunikation, czyli niemieckiej Fundacji Muzealnej Poczty i Telekomunikacji, w zasobie Archiwum Muzeum Komunikacji w Berlinie. Obiekt opisany jest jako „Architekturzeichnung / Ansicht vom Post- und Telegrafengebäude in Oels”, czyli „Rysunek architektoniczny / widok budynku pocztowo-telegraficznego w Oels”. Jako rysownik podany jest Rechenberg. Najprawdopodobniej chodzi o Ewalda Freiherr von Rechenberga, architekta i rysownika związanego z budownictwem pocztowym Reichspostamtu. Tekst Remigiusz Szczuraszek


Nie mam jeszcze bezpośredniego potwierdzenia, że to on zaprojektował pocztę, ale taki udział jest możliwy. Rechenberg pojawia się przy innych realizacjach pocztowych wspólnie z Ernstem Hakem, wysokim urzędnikiem budowlanym Reichspostamtu. Przy części inwestycji Hake odpowiadał za ogólną koncepcję lub nadzór projektowy, a Rechenberg za opracowanie architektoniczne i rysunki. Możliwe więc, że podobnie było również w Oels.

Link do obiektu: https://onlinesammlung.museumsstiftung.de/detail/collection/0fb3dfb5-b738-4804-b321-dd687524814e
Przesyłam również fragment gazety „Saale-Zeitung” z 8 grudnia 1894 r. Nie jest to osobny artykuł poświęcony Oleśnicy, lecz omówienie projektu budżetu administracji pocztowej i telegraficznej Rzeszy na rok 1895/96.

W części dotyczącej inwestycji pocztowych pojawia się określenie „erste Raten”, czyli pierwsze raty / pierwsze transze przeznaczone na nowe budynki pocztowe. Wśród wymienionych miejscowości znajduje się zapis: „Oels (Schlesien) – 98 500 M.” Oznacza to, że dla Oleśnicy przewidziano 98 500 marek jako pierwszą transzę na nowy budynek pocztowy.

Jest to istotne dla datowania budowy, ponieważ ten sam artykuł wyraźnie rozróżnia pierwsze raty, raty kontynuacyjne, raty końcowe oraz całkowite koszty inwestycji. Nie jest to więc przypadkowe określenie. Skoro pod koniec 1894 r. dla Oels przewidywano dopiero pierwszą transzę finansowania w budżecie na rok 1895/96, to trudno uznać, że obecny gmach poczty był już wtedy ukończony.

Rok 1894 należałoby więc raczej wiązać z etapem przygotowania i finansowania inwestycji niż z zakończeniem budowy. Link do pełnego numeru gazety:

https://opendata2.uni-halle.de/retrieve/7109b43d-c190-4a0e-881e-a84883521bc5/16872166X189412081.pdf

Jeżeli dalsze źródła potwierdzą, że budynek powstał nie w 1894 r., lecz około 1897 r. i że wybudował ją Ewald von Rechenberg to ta wspomniana akwarela może okazać się pierwszym zobrazowaniem nowego gmachu tuż po jego ukończeniu.

Tekst w ramce pochodzi od Remigiusza Szczuraszka

 


Na fragmencie planu z 1899 r. z uzupełnieniami do 1911 r. widoczny jest budynek poczty z zachowanym
numerem 51-52. Pokazano już wyprostowane i poszerzone ulice

Zdjęcia (rysunki) poczty pojawiły się szerzej dopiero po 1898 r.


Budynek poczty z ornamentami przed 1918-1922. Jeszcze istnieje herb
Hohenzollernów. Ze zbioru widokówek Damiana Stopczyńskiego


Poczta w 1962 r. Ornamenty jeszcze istniały.
Z kolekcji Franciszka Gawlika w BiFK w Oleśnicy.
Z wystawy Danuty Obrębskiej-Kubik


Widok budynku poczty oleśnickiej i ogrodu ze zdjęć satelitarnych

Dalszy ciąg funkcjonowania poczty w latach 1945-1988 r.

Niżej różne ciekawostki związane z inicjatywą mieszkańców miasta w sprawie projektowania oleśnickich kopert, kart pocztowych i znaczków ok. 1989 r.

https://www.olesnica.nienaltowski.net/800latKoperty.htm

https://olesnica.org/Olesnickie_znaczki_pocztowe.htm

Także naklejki pocztowe związane z Oleśnicą z ok. 1850-1910 r.

https://olesnica.org/Naklejki_pocztowe.htm

Literatura

  1. Borcz Z., Polskie poczty, Ossolineum.1992
  2. http://www.zinfo.pl/artykuly/667
  3. Mrozowicz W., Wiszewski M., Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność, Atut Wrocław 2006
  4. Acta betr: und Postamt in Oels Stadt. Archiwum Wojewódzkie we Wrocławiu (kilka skanów stron z tych akt dostarczył mi Marek Włodarczyk przed rokiem 2015. Obecnie nie pamiętam, może te akta były w Archiwum Państwowym we Wrocławiu)
  5. Sinapius J., Olsnographia Oder Eigentliche Beschreibung Des Oelßnischen Fürstenthums In Nieder Schlesien, Leipzig und Franckfurt 1707 

Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Pomniki • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Numizmaty • Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica • Wojsko w Oleśnicy • Walki w 1945 roku • Renowacje zabytków
 Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy • Autorzy • Rysowali Oleśnicę
Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje • Bibliografia • Linki • Zauważyli nas • Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Odeszli • Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI • ZWIEDZANIE MIASTA BEZ PRZEWODNIKA....
NOWOŚCI