Maria Cunitz (Kunic)

O Marii Kunic i jej związkach z Oleśnicą powiadomił mnie światowej sławy chirurg kręgosłupa prof. dr med. hab. ppłk WP Gerwazy Świderski. Pan profesor jako znawca także historii Śląska - zachęcił mnie do zapoznania się z Jej osiągnięciami.

Maria Cunitz (Cunic, Kunic, Cunitia; Kunicia; Cunitiae) znana także jako "Schlesische Pallas" (Śląska Atena), "Second Hypatia" (Druga Hypatia - nawiązanie do Hypatii, greckiej matematyczki, parającej się także astronomią i filozofią), urodziła się w Wołowie w 1604 r. Była córką Marii Schultz i doktora medycyny i filozofii Henryka Kunica (Heinrich Cunitz). Ojciec jej (ur. 1580 r.) stał się właścicielem Polanki powiat Legnica (Kunzendorf) i jednej część Modliszowa, powiat Świdnica (Hohgiersdorf) oraz dużego domu w Świdnicy (istnieje do dzisiaj). Zmarł w Legnicy 5.08. 1629. Pomimo, że w Herbarzu Szlachty Śląskiej podają jego herb (pokazany niżej) - nie był szlachcicem. Natomiast jego syn - Anton Maximilian Cunitz, brat Marii, uzyskał szlachectwo 21 czerwca 1656 r. (tę informację przysłał Klaus Liwowsky - dziękuję). I to jest jego herb.

Maria była bardzo uzdolniona i ojciec wpływał na jej dalsze kształcenie. W wieku 5 lat potrafiła czytać i pisać. Kształciła się w domu, korzystając z bogatej biblioteki ojca. W 1614 r. rodzina przenosi się do Świdnicy. 26 września 1623 r. wychodzi za mąż za prawnika Davida v. Gerstmanna, który wkrótce umiera. Oprócz niemieckiego i polskiego władała łaciną, greką, hebrajskim oraz włoskim i francuskim. Interesowała się astronomią oraz kształciła w poezji, malarstwie, muzyce a także matematyce, medycynie i historii. Z prywatnej korespondencji wynikało, że interesowała się też genealogią i horoskopami (później stawiała horoskop królowi polskiemu Janowi Kazimierzowi podczas "potopu szwedzkiego").

Kiedy do Świdnicy z Byczyny przybywa świeżo nobilitowany i znany wówczas niemiecki matematyk, lekarz i astronom Elias von Löwen (Elie de Loewen; Lewen; Leonibus) - zostaje jej nauczycielem. W październiku 1627 r. wspólnie obserwują planetę Venus, a w kwietniu planetę Jupiter. Wiedza Marii Kunic była także zauważalna wśród zwykłych sąsiadów - mieszkańców miasta. Pomimo tego została skarcona przez rajców miejskich za nocne obserwacje nieba. Jakoby zaniedbywała obowiązki domowe poprzez wylegiwanie się w trakcie dziennej pory doby. Nieobyczajne zachowanie było wówczas poważnym oskarżeniem. Po śmierci ojca pobierają się z Eliaszem w 1630 r. i dalej kontynują obserwacje astronomiczne. Prowadzą również szeroką korespondencję z ówczesnymi astronomami na temat swoich odkryć i przemyśleń.

W trakcie kulminacji wojny 30-letniej uciekają ze Śląska na teren Polski, do wsi obok Ołoboka. Tam korzystając z gościny zakonniczek z klasztoru Cysterek oraz roztoczenia opieki ksieni ołobockiej Zofii Łubieńskiej (zmarłej już w 1636 r. - w klasztorze zachowała się płyta nagrobna) - Maria kończy pisać swoje podstawowe dzieło związane z obliczeniami astronomicznymi. Pierwszą i drugą część kończy w 1643, a trzecią w 1645 r. Po zakończeniu wojny powraca na Śląsk do Byczyny i w 1650 r. wydaje w drukarni J. Sayfferta w Oleśnicy swoje dzieło nazwane w skrócie "Urania propitia" (Urania łaskawa czyli astronomia łatwa do przyswojenia), zawierające tablice astronomiczne. W niej skorygowała obliczenia Johanna Keplera, zawarte w jego tablicach ruchu planet (Tabulae Rodolfinae z 1627 r.). Posiłkując się wyłącznie odręcznymi wyliczeniami udało się Jej skorygować kilka błędów w tablicach Keplera oraz przedstawić tablice w postaci ułatwiającej korzystanie z nich przez uczniów. Na stronie tytułowej Jej dzieła napisano:

Odbitka strony tytułowej pochodzi z wystawy poświęconej drukarstwu oleśnickiemu zorganizowanej przez kustosza galerii PiMBP Danutę Obrębską - Kubik

Ksiązka (dostępna w Bibliotece Cyfrowej UWr) była dedykowana królowi Ferdynadowi III. Wstęp do książki napisał po łacinie i niemiecku jej mąż. W nim wypiera się swego udziału w pisaniu książki i całą zasługę przypisuje Marii. Książka zawiera 144 strony i 286 tablic. W niektórych publikacjach błędnie podaje się miejsce druku - Byczynę oraz Frankfurt nad Menem

Książka z Jej tablicami stanowi 4-milionowy nabytek
Biblioteki Uniwersytetu Florydzkiego.

W tym czasie Maria często przebywa w Oleśnicy. Także podróże do Ołoboka odbywają się zapewne przez Oleśnicę (najkrótsza droga).

25 maja 1656 o 10 wieczorem Byczyna ulega spaleniu - także jej dom, biblioteka i wyposażenie naukowe. Spaliła się też cała korespondencja z astronomami i ponad 200 wyników obserwacji astronomicznych. Książka - podstawowe dzieło jej życia nie ulega zniszczeniu dzięki umieszczeniu kilku egzemplarzy w różnych miejscach. Potem już nic nie publikuje. W 1661 umiera jej mąż. Maria przenosi się do Brzegu pod opiekę książąt brzeskich. Umiera w Byczynie ok. 22-24 kwietnia 1664 r.

W czasch nowożytnych, na jej cześć jeden z kraterów na Venus nazwano Cunitz.

Szkoda, ze Jej listy pisane do szeregu astronomów i innych osób (m.in. sekretarza królowej Marii, żony króla polskiego Jana Kazimierza), przechowywane w wielu archiwach nie zostały dotychczas szerzej zbadane. Są znane jedynie opinie ówczesnych i późniejszych astronomów na temat Jej dzieła - jedne pozytywne (I. Boulliau), inne bardziej krytyczne (J.B. Delambre).

Należy mieć nadzieję, że Jej osiągnięcia, problemy z wydaniem książki, polski okres jej życia, korespondencja itd., staną się jeszcze domeną zainteresowania historyków.

W Świdnicy 25.10.2008 odbyła się ceremonia nadania Gimnazjum nr 1 w Świdnicy imienia Marii Kunic. Szkoda, że w Oleśnicy, gdzie wydano dzieło jej życia, dzięki któremu stała się znana na całym świecie - jej nazwisko pozostaje znane tylko na tej stronie.

Literatura:

K. Liwowsky, Einige Neuigkeiten zur Familie der Schlesierin Maria Cunitz, 2007.
Herbarz Szlachty Śląskiej. T 5, hasło Kunitz, s. 160-161
http://www.pinn.net/~sunshine/czech/poles1.html
http://web.uflib.ufl.edu/pio/4MillVol/
http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~atpc/heritage/history/h-life/women.html

Od 30 .10.2008 - http://de.wikipedia.org/wiki/Maria_Cunitz